Tiêu chuẩn lắp đặt ống gió ở Việt Nam không nằm ở một văn bản. Nó nằm ở ba văn bản, và ba văn bản đó chia nhau ba việc khác nhau: một bản quy định cách chế tạo ống, một bản quy định cách lắp và cách nghiệm thu, một bản quy định cách thiết kế. Trên thực tế, phần lớn tài liệu tiếng Việt đang trích dẫn duy nhất bản thiết kế rồi gọi nó là tiêu chuẩn lắp đặt.
Hệ quả không nằm ở chỗ sai tên gọi. Nó nằm ở chỗ người thi công tra bản thiết kế để tìm khoảng cách giá treo, độ võng cho phép, chiều dày vật liệu, hay trình tự nghiệm thu — và không thấy, vì những con số đó ở bản khác. Khi không thấy, người ta lấy số từ một trang web, và đó là lý do các con số khoảng cách giá đỡ đang được lưu hành rất khác nhau: 1,5–3 m, 2,4–3 m, 4 m, 1,2 m.
Bài này đi qua bảy nhóm việc của một tuyến ống gió — chọn tiêu chuẩn, đặt giá treo, xử lý chỗ xuyên, kiểm kín, phân loại vật liệu, tính giãn nở, nghiệm thu — và với mỗi nhóm ghi rõ con số đến từ điều khoản nào. Phần về ống gió nhựa PP được tách riêng ở mục 6 và mục 7, vì đó là chỗ tiêu chuẩn Việt Nam không cho bảng và người làm nghề phải tự trả lời. Ai đang cần hiểu sản phẩm trước thì đọc bài ống gió nhựa PP là gì; ai đang xử lý riêng chỗ xuyên sàn thì bài sleeve và ống chờ xuyên sàn đi sâu hơn bài này.
Điểm chính cần nắm
- Tiêu chuẩn lắp đặt ống gió hiện hành là TCVN 13581:2023; TCVN 13580:2023 lo phần chế tạo, TCVN 5687:2024 lo phần thiết kế, và chính TCVN 5687:2024 tại điều 6.11.3 chỉ sang hai bản kia.
- Khoảng cách giá treo ống ngang là 1,2–3,0 m chứ không phải một con số cố định, và đi kèm ba điều kiện: độ võng ≤ 3 mm/m, tổng độ võng ≤ 20 mm, giá cách mối nối với cút ≤ 0,60 m.
- Ống lồng xuyên sàn không thay thế hệ chèn kín. TCVN 13581 điều 4.1.1.10 buộc có ống lồng và buộc điền đầy khe hở bằng vật liệu chống cháy — hai việc, không phải một.
- PP là nhựa nhiệt dẻo cháy được, nên TCVN 5687:2024 chia làm ba trường hợp: buộc vật liệu không cháy, được dùng vật liệu cháy trong phạm vi phòng, hoặc bọc trong vỏ 30 phút. Không có bảng chiều dày cho ống nhựa trong TCVN 13580.
Tác giả: Bofandeng · Kiểm duyệt kỹ thuật: Bộ phận Kỹ thuật Xicheng Việt Nam
Ba tiêu chuẩn Việt Nam chia nhau ba việc
Đọc tên ba tiêu chuẩn là thấy cách chúng chia việc. TCVN 13580:2023 có tên Thông gió và Điều hòa không khí — Yêu cầu chế tạo đường ống. TCVN 13581:2023 có tên Thông gió và Điều hòa không khí — Yêu cầu lắp đặt đường ống và nghiệm thu hệ thống. TCVN 5687:2024 là tiêu chuẩn thiết kế. Ba bản, ba giai đoạn, và không bản nào thay được bản nào.
Mỗi tiêu chuẩn một việc, không thay thế nhau
Điều 1 của TCVN 13581:2023 ghi phạm vi áp dụng nguyên văn như sau: tiêu chuẩn quy định các yêu cầu lắp đặt hệ thống đường ống và nghiệm thu các hệ thống thông gió và điều hòa không khí trong các công trình xây dựng dân dụng và công nghiệp. Câu tiếp theo loại trừ rõ: không áp dụng cho hệ thống thông gió và điều hòa không khí trong các công trình ngầm, trong công nghệ làm lạnh và làm lạnh sâu có yêu cầu đặc biệt. Nghĩa là nếu công trình là hầm, tiêu chuẩn này không phải căn cứ.
Bản 13581 viện dẫn 13580:2023 ở mục tài liệu viện dẫn, và điều đó nói lên quan hệ giữa hai bản: chiều dày, dung sai, kiểu mối ghép, quy cách mặt bích, quy cách thanh cài đều là chuyện chế tạo, thuộc 13580. Còn khoảng cách giá treo, độ võng, chỗ xuyên, trình tự nghiệm thu là chuyện lắp đặt, thuộc 13581. Người lập dự toán tra sai bản sẽ không tìm ra con số và sẽ đi lấy từ nguồn khác.
Chỗ nối giữa bản thiết kế và hai bản kia được viết thẳng trong TCVN 5687:2024, điều 6.11.3: đường ống gió nên được chế tạo và lắp đặt theo quy định trong TCVN 13580:2023 và TCVN 13581:2023. Đây là câu quan trọng nhất của cả bài, vì nó là bản thiết kế tự chỉ sang hai bản còn lại. Nó cũng xác nhận rằng ai chỉ trích 5687 rồi tự suy ra cách lắp là đang làm thiếu một bước.
Vì sao vẫn còn trang dẫn TCVN 5687:2010
Trong mười kết quả đầu của truy vấn tiêu chuẩn lắp đặt ống gió, có bốn trang vẫn dẫn TCVN 5687:2010. Bản 2010 là bản cũ của tiêu chuẩn thiết kế; bản mới nhất hiện nay là TCVN 5687:2024. Hai vấn đề chồng lên nhau ở đây. Thứ nhất là bản cũ, và điều này tự nó đã đủ để không dùng làm căn cứ. Thứ hai là dùng bản thiết kế cho một câu hỏi lắp đặt, và điều này đúng cả khi bản được dẫn là bản mới nhất.
Với ống nhựa, việc dẫn bản 2010 còn nguy hiểm hơn ở chỗ khác. TCVN 5687:2024 có bộ điều khoản phân loại vật liệu ống theo khả năng cháy, từ điều 6.11.4 đến 6.11.9, quy định chỗ nào buộc ống không cháy và chỗ nào được dùng ống cháy. Một bài viết dẫn bản 2010 rồi khuyên dùng ống nhựa cho mọi tuyến là đang bỏ qua đúng phần luật hiện hành sẽ chặn phương án đó.
Khoảng cách giá treo ống gió ngang
Trên mạng, cùng một câu hỏi nhận được bốn câu trả lời khác nhau, và cả bốn đều không ghi nguồn. Điều 4.1.2 của TCVN 13581:2023 có câu trả lời, và câu trả lời đó là một khoảng chứ không phải một số.
Con số 1,2–3,0 m đặt ở đâu
Điều 4.1.2.2 phát biểu: với đường ống thẳng, khoảng cách của giá treo từ 1,2 đến 3,0 m tùy theo kích thước ống, tải trọng của ống và cấu tạo của giá treo đỡ ống; vị trí giá treo nên chọn gần các mối liên kết ngang của ống. Ba biến số trong câu đó giải thích vì sao con số là một khoảng: ống 200 mm nhẹ và ống 1.200 mm nặng không thể cùng một nhịp, và một giá treo bằng thép V không chịu được nhịp như một hệ thanh C có ty treo đôi.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải là giá treo cách bao nhiêu mét, mà là với ống này, tải này và giá này thì nhịp nào thoả cả bốn điều kiện của 4.1.2. Khoảng 1,2–3,0 m là biên; nhịp thực tế phải nằm trong biên và phải chứng minh được bằng độ võng. Con số 4 m mà một số trang đưa ra nằm ngoài biên này, và không có điều khoản nào trong 13581 cho phép vượt 3,0 m cho ống ngang thông thường.
Còn một điều kiện nữa ít được nhắc: điều 4.1.2.1 nói ống ngang trong công trình có thể treo đỡ vào trần, sàn, tường, dầm, nhưng với ống đi bên ngoài thì phải thiết kế giá treo đỡ riêng và không được đặt trực tiếp ống lên sàn hay mặt đất. Ống nằm trên mái hoặc trong rãnh kỹ thuật ngoài nhà không được miễn giá đỡ chỉ vì nó nằm ở vị trí khó thấy.
Độ võng: 3 mm mỗi mét và 20 mm cả tuyến
Điều 4.1.2.3 là điều khoản biến nhịp giá treo từ một con số chép tay thành một bài tính: khi lắp ống gió nằm ngang, độ võng cho phép mỗi mét chiều dài ống không quá 3 mm và tổng độ võng của cả tuyến không quá 20 mm. Hai giới hạn này ràng buộc hai chiều khác nhau, và chúng không thay thế nhau.
Giới hạn 3 mm/m ràng buộc nhịp giữa hai giá. Giới hạn 20 mm ràng buộc cả tuyến, nên nó là giới hạn chặt hơn với tuyến dài. Một tuyến dài 10 m, nếu đạt đúng 3 mm/m ở mọi nhịp, sẽ võng 30 mm — vượt giới hạn tổng. Vì vậy với tuyến dài, nhịp phải ngắn hơn mức 3 mm/m cho phép, hoặc phải thêm điểm treo trung gian. Đây là lý do kỹ thuật khiến tuyến càng dài thì giá càng dày, và cũng là lý do cần đọc cả hai câu.
Với ống nhựa, độ võng còn phụ thuộc nhiệt độ, vì mô đun đàn hồi của PP giảm khi nóng. Điều này được nói ở mục 7.3. Cần lưu ý một điểm về phạm vi: 13581 đặt giới hạn 3 mm/m và 20 mm cho ống gió nói chung, không tách riêng ống kim loại và ống nhựa; nhưng cách chứng minh đạt thì khác nhau, vì 13580 không cho bảng chiều dày cho ống nhựa.
Vị trí đặt giá: không phải chỗ nào cũng được
Bốn điều khoản trong 4.1.1 quy định vị trí, và bốn điều này hay bị bỏ hơn cả con số nhịp. Điều 4.1.1.4 buộc phải có điểm cố định thích hợp để chống rung và chống lắc cho đường ống gió. Điều 4.1.1.5 cấm lắp giá treo, giá đỡ ở vị trí có cửa gió, van, cửa kiểm tra, và cấm treo hoặc đỡ trực tiếp vào mặt bích ống.
Điều 4.1.2.4 thêm hai khoảng cách cục bộ: giá treo đỡ ống ngang phải cách mối liên kết với cút không quá 0,60 m, và cách mối liên kết với chạc ba, chạc tư không quá 1,2 m. Lý do là tại các điểm đổi hướng và phân nhánh, lực khí động tác động lệch trục; nếu không có điểm giữ gần đó, ống bị xoắn tại chính mối nối — chỗ yếu nhất của tuyến. Với ống PP, chỗ yếu đó là đường hàn.
Điều 4.1.1.6 quy định vật liệu làm gioăng phải phù hợp với đặc điểm chất khí đi trong ống và môi trường lắp đặt; độ dày gioăng ống gió từ 3 đến 5 mm; khi lắp, gioăng không được nhô vào trong ống; và êcu của bulông liên kết nên nằm về một phía. Chi tiết cuối cùng này không phải chuyện thẩm mỹ: êcu cùng phía cho phép siết bằng một cỡ khẩu và giữ được lực siết đều trên cả vòng bích.
Ống gió đứng và ống mềm: hai bộ số khác nhau
Ống đứng và ống mềm có bộ số riêng, và cả hai đều khác ống ngang. Dùng số của ống ngang cho hai loại này là lỗi phổ biến và là lỗi dễ thấy khi chạy thử, vì ống mềm võng ngay còn ống đứng thì rung.
Ống đứng: một giá đỡ cho 1–2 tầng
Điều 4.1.3 cho phép ống gió đứng treo đỡ vào sàn hoặc tường, với khoảng cách lớn nhất của giá treo có thể chọn từ 1 đến 2 tầng nhà, tùy kích thước ống, tải trọng ống và cấu tạo giá treo. Câu thứ hai là điều kiện không được bỏ: mỗi ống đứng phải được lắp bởi tối thiểu hai giá treo đỡ.
Hai câu này giải thích một chi tiết trên bản vẽ hay bị hiểu sai. Một tuyến đứng cao 3 tầng có thể chỉ cần hai giá, nhưng hai giá đó phải chịu toàn bộ trọng lượng cộng với lực do giãn nở nhiệt gây ra. Với ống PP, lực này không nhỏ: một tuyến 12 m chênh 30 K dài thêm vài chục milimét, và nếu tuyến bị giữ ở hai đầu thì phần dài thêm đó biến thành lực nén dọc trục lên chính hai giá đó. Con số tính ở mục 7.2.
Ống mềm: 1,5 m và 40 mm mỗi mét
Điều 4.1.4.7 đặt hai giới hạn cho ống mềm, và cả hai đều rộng hơn ống cứng: khoảng cách giữa các giá treo đỡ ống mềm không quá 1,5 m, và độ võng của ống mềm không lớn hơn 40 mm trên mỗi mét dài. Điều khoản cũng nói rõ điểm kết nối ống mềm với thiết bị, hoặc ống mềm với đường ống khác, được xem như một giá treo đỡ. Nghĩa là hai đầu ống mềm mặc nhiên được tính là hai điểm đỡ.
Điều 4.1.4.8 bổ sung một chi tiết nhỏ nhưng quyết định tuổi thọ ống: với giá treo đỡ ống mềm, bộ phận đỡ ống làm bằng thép bản phải có độ rộng tối thiểu 25 mm để không làm ống bị bẹp. Một đai treo dây thép nhỏ hơn 25 mm sẽ ép ống mềm thành hình ô-van, và chỗ bẹp đó là chỗ rách đầu tiên.
Ba chiều dài cần khoá khi nối ống mềm
Ống mềm hỏng chủ yếu ở mối nối, và 13581 đưa ra ba con số cho ba trường hợp. Điều 4.1.4.2: ống mềm kết nối với ống kim loại thì ống kim loại phải có đầu chờ kết nối, đầu chờ này dài tối thiểu 50 mm; và ống dùng để nối hai đoạn ống mềm với nhau phải dài tối thiểu 100 mm. Điều 4.1.4.3: khi kết nối, ống mềm phải trùm lên đầu chờ của ống kim loại ít nhất 50 mm, và phải duỗi hết chiều dài, không được nén ép co ngắn.
Điều 4.1.4.1 thêm hai điều kiện hình học: chiều dài ống mềm nên dùng ngắn nhất có thể, các đầu ống phải được cắt vuông góc khi lắp, và khi uốn cong thì bán kính cong không nhỏ hơn đường kính ống. Với ống mềm kim loại, điều 4.1.4.5 quy định vít định vị đường kính tối thiểu 8 mm, cách đều nhau quanh chu vi, số vít tối thiểu là 3 với ống đến 300 mm và 5 với ống trên 300 mm, vị trí bắt vít cách mép đầu ống tối thiểu 12 mm.
Điều 4.1.4.6 nói về ống mềm không phải kim loại: dùng đai ôm để định vị, và với ống có đường kính từ 300 mm trở lên thì đầu chờ kết nối phải có gờ nhô lên để chống tuột. Với ống mềm PP nối vào quạt, đây là chi tiết nên vẽ ra chứ không nên để thợ tự quyết, vì ống mềm PP trơn hơn ống mềm nhôm và dễ tuột hơn khi tuyến chạy áp âm.
Ống lồng xuyên sàn, tường: khe hở và vật liệu chèn
Chỗ xuyên là chi tiết nhỏ nhất trên bản vẽ và là chỗ hay bị thay bằng một xẻng vữa nhất. TCVN 13581 dành cho nó một điều khoản riêng, và điều khoản đó gồm hai yêu cầu tách biệt.
TCVN 13581 nói gì về ống lồng
Điều 4.1.1.10 phát biểu: tại vị trí ống đi xuyên qua tường, sàn phải sử dụng ống lồng; kích thước ống lồng phải đủ lớn để có thể lồng qua được đường ống có mối nối sau khi đã được bọc lớp vật liệu cách nhiệt nếu có; ống lồng phải được chôn chặt vào trong tường; và khe hở giữa ống lồng và ống gió phải được điền đầy bằng vật liệu chống cháy.
Đọc kỹ thì thấy ba điều kiện nằm trong một câu, và điều kiện thứ hai là điều kiện hay bị bỏ nhất: đường kính ống lồng phải tính theo đường kính ống đã bọc cách nhiệt, không phải đường kính ống trần. Một tuyến gió lạnh bọc 25 mm cách nhiệt có đường kính ngoài lớn hơn đường kính ống 50 mm, và nếu ống lồng chọn theo đường kính ống thì không lắp được — hoặc lắp được bằng cách bóc lớp cách nhiệt tại chỗ xuyên, tức là tạo một cầu nhiệt đúng ở chỗ cần tránh.
Điều kiện thứ ba tách việc chèn khỏi việc lồng. Ống lồng giữ cho ống không bị cạnh bê tông cắt và giữ cho khe hở có hình dạng xác định; vật liệu chèn mới là thứ làm kín. Hai việc, hai hạng mục, hai lần kiểm tra.
TCVN 5687:2024 buộc thêm một điều kiện
Điều 6.11.14 của TCVN 5687:2024 nói rõ hơn về phía kết cấu: lỗ chừa cho ống gió xuyên qua tường, vách hay sàn công trình — kể cả vách giếng và vỏ bao che hộp ống — phải được chèn bằng vật liệu không cháy và phải đảm bảo đủ giới hạn chịu lửa của tường ngăn.
Câu này khác câu của 13581 ở chỗ nó không chỉ nói vật liệu chống cháy mà còn buộc vật liệu đó đạt đúng giới hạn chịu lửa của cấu kiện bị xuyên. Một bức tường ngăn cháy 60 phút bị xuyên bởi một lỗ nhét bông khoáng không có hồ sơ thử nghiệm thì kết cấu không còn 60 phút. Đây là lý do phần chèn cần số hiệu hệ chèn kèm hồ sơ, chứ không chỉ cần tên vật liệu.
Với tuyến ống PP, điều này có hệ quả trực tiếp và khó chịu: ống PP cháy được, nên bản thân nó không đóng góp gì vào giới hạn chịu lửa của lỗ xuyên. Toàn bộ khả năng chịu lửa phải đến từ hệ chèn, và hệ chèn đó phải được thử nghiệm với đúng loại ống nhựa đang dùng. Bài sleeve và ống chờ xuyên sàn đi sâu vào phần này, gồm cả việc vì sao ống lồng kim loại không biến ống PP thành ống chịu lửa.
Ba việc ống lồng không làm được
Thứ nhất, ống lồng không chặn khói. Một khe hở điền đầy bằng vật liệu chống cháy nhưng không có hồ sơ thử nghiệm về độ kín khói thì khi có cháy, khói vẫn đi qua trước khi nhiệt độ đủ để vật liệu trương nở. Thứ hai, ống lồng không hấp thụ giãn nở. Nó chỉ cho ống có chỗ để giãn; nếu khe hở bị trám cứng thì chỗ xuyên trở thành điểm neo và toàn bộ chiều dài giãn nở dồn sang chỗ khác.
Thứ ba, ống lồng không thay được gioăng của ống. Điều 4.1.1.6 nói gioăng phải phù hợp với chất khí và môi trường, và không được nhô vào trong ống; điều này áp cho mối nối ống, không áp cho khe hở xuyên kết cấu. Hai chỗ rò khác nhau, hai cách xử lý khác nhau.
Một điều khoản liên quan đáng nhắc vì hay bị vi phạm: điều 4.1.1.1 cấm lắp đặt bên trong đường ống gió và thiết bị xử lý không khí mọi loại dây điện, cáp điện, ống dẫn khí độc hại, khí dễ cháy, dễ nổ và chất lỏng. Trên công trình cải tạo, việc luồn dây điện chiếu sáng vào ống gió để tránh đi dây ngoài là lỗi thường gặp, và nó vừa vi phạm điều khoản này vừa làm mất khả năng vệ sinh ống.
Cấp độ kín A–D và thứ tự nghiệm thu
Độ kín của tuyến ống gió không phải chuyện cảm tính khi chạy thử. TCVN 5687:2024 đặt ra bốn cấp độ kín theo áp suất tĩnh, và TCVN 13581 đặt ra trình tự kiểm tra. Hai bản dùng hai cách nói khác nhau cho cùng một việc.
Bốn cấp độ kín theo áp suất tĩnh
Điều 6.11.8 của TCVN 5687:2024 dẫn Bảng 1 về cấp độ kín của đường ống gió. Bảng phân bốn cấp A, B, C, D theo áp suất tĩnh dương và âm, kèm một công thức cho lượng không khí rò lọt cho phép tính bằng m³·s⁻¹·m⁻². Bài này chỉ dùng hai cột áp suất để phân biệt cấp độ; công thức trong bảng nên đọc trực tiếp từ tiêu chuẩn.
| Cấp độ kín | Áp suất tĩnh dương (Pa) | Áp suất tĩnh âm (Pa) | Lượng rò lọt cho phép (m³·s⁻¹·m⁻²) |
|---|---|---|---|
| A (áp suất thấp) | ≤ 500 | ≤ 500 | 0,027 · pt0,65 · 10−3 |
| B (áp suất trung bình) | ≤ 1000 | ≤ 750 | 0,009 · pt0,65 · 10−3 |
| C (áp suất cao) | ≤ 2000 | ≤ 750 | 0,003 · pt0,65 · 10−3 |
| D (áp suất cao) | ≤ 2000 | ≤ 750 | 0,001 · pt0,65 · 10−3 |
Ba chú thích của bảng quan trọng ngang bảng. Cấp A áp dụng cho các loại thiết bị thông gió; cấp B áp dụng cho đường ống gió; cấp C áp dụng cho đường ống gió áp suất cao; cấp D dành cho đường ống gió có mục đích đặc biệt, theo tiêu chuẩn về sinh và hiệu quả năng lượng cao hơn. Nghĩa là tuyến ống gió thông thường rơi vào cấp B trừ khi thiết kế chỉ định khác, và cấp B cho phép áp suất tĩnh dương tới 1.000 Pa nhưng áp suất âm chỉ tới 750 Pa. Chênh lệch này có ý nghĩa thực tế: đoạn trước quạt chạy áp âm thường khó kín hơn đoạn sau quạt, nên cùng một tuyến có thể đạt cấp ở phía đẩy và không đạt ở phía hút.
Phía chế tạo có một ràng buộc riêng ở điều 4.1.4.2 của TCVN 13580:2023: lượng không khí rò rỉ hoặc thâm nhập trên đường ống gió, mương gió không được vượt quá giá trị quy định trong Bảng 1 của tiêu chuẩn đó. Điều 4.1.4.1 nói nguyên tắc: ống gió, mương gió chế tạo, thi công và lắp đặt phải đảm bảo độ kín khít. Hai bản, hai bảng, và cả hai đều phải tra.
Thứ tự nghiệm thu không được đảo
Điều 8.1 của TCVN 13581:2023 đặt trình tự, và trình tự này là phần hay bị đảo nhất vì nó ngược với áp lực tiến độ. Điều 8.1.1: cần thử độ kín khít của từng đoạn ống và từng nhánh ống của mỗi hệ thống, có thể dùng khói để kiểm tra. Điều 8.1.2: chỉ sau khi kiểm tra độ kín khít mới được bọc cách nhiệt cho đường ống.
Câu 8.1.2 là câu có giá trị tiền. Nếu bọc cách nhiệt trước rồi mới thử kín, mọi chỗ rò nằm dưới lớp bảo ôn sẽ không đo được, và muốn sửa thì phải bóc lớp cách nhiệt ra. Trên tuyến dài, chi phí bóc và bọc lại lớn hơn nhiều lần chi phí thử đúng lúc. Với ống PP, lớp cách nhiệt còn dễ hỏng khi bóc, nên đảo thứ tự gần như chắc chắn dẫn đến thay vật liệu.
Điều 8.1.3 đến 8.1.5 nói phần sau khi kín: chạy thử để thổi bỏ tạp chất và bụi bẩn trong đường ống; thời gian chạy quạt gió không ít hơn 2 giờ; và khi kiểm tra thì bánh xe công tác, cánh quạt không được có hiện tượng va quệt, chiều quay phải chính xác, nhiệt độ cao nhất ở trục bi không quá 70 °C và ở trục bạc không lớn hơn 80 °C. Con số 2 giờ là thời gian tối thiểu, không phải thời gian chạy thử để lấy số đo lưu lượng — phần đo và hiệu chỉnh nằm ở mục 10 của tiêu chuẩn.
Ống gió PP: luật chia ba trường hợp
Polypropylene là nhựa nhiệt dẻo cháy được. TCVN 5687:2024 không cấm ống cháy được, nhưng nó chia thành ba trường hợp rất rõ, và mỗi trường hợp có một điều kiện khác nhau. Đây là phần quyết định một tuyến ống PP có được duyệt hay không, và là phần gần như vắng mặt trong các bài viết tiếng Việt về lắp đặt ống gió.
Khi nào buộc phải dùng vật liệu không cháy
Điều 6.11.4 liệt kê ba nhóm buộc phải dùng đường ống gió bằng vật liệu không cháy. Nhóm a: hệ thống hút cục bộ có nhiệm vụ hút thải hỗn hợp nguy hiểm cháy nổ, hệ thống thông gió sự cố, và các hệ thống vận chuyển không khí có nhiệt độ trên 80 °C trên toàn bộ chiều dài tuyến ống. Nhóm b: các tuyến ống đi xuyên qua, hoặc ống góp thuộc hệ thống thông gió và điều hòa không khí trong công trình. Nhóm c: đường ống gió đi xuyên qua gian phòng máy đặt thiết bị thông gió, cũng như các tầng kỹ thuật tầng hầm và tầng sát mái.
Với một tuyến hút khí thải nhà xưởng bằng ống PP, cả ba nhóm này đều có khả năng chạm. Nếu khí thải trên 80 °C suốt tuyến thì nhóm a chặn phương án PP ngay. Nếu tuyến chỉ chạy trong một phòng xưởng và không xuyên qua phòng khác hay qua ống góp chung thì không thuộc nhóm b. Nếu tuyến đi qua tầng kỹ thuật hoặc qua phòng đặt quạt thì thuộc nhóm c. Đây là ba câu hỏi phải trả lời trước khi vẽ, không phải sau khi đặt hàng.
Khi nào ống cháy được vẫn hợp lệ
Điều 6.11.6 cho phép đường ống gió bằng vật liệu cháy được sử dụng trong phạm vi phòng hoặc không gian mà hệ thống phục vụ, trừ các trường hợp nêu trong 6.11.4. Đây là câu mở đường cho ống PP: một tuyến hút cục bộ chạy hoàn toàn trong một xưởng sản xuất, không xuyên qua phòng khác, không đi qua ống góp chung, không qua tầng kỹ thuật — thì ống PP hợp lệ về mặt vật liệu.
Điều 6.11.5 nói trường hợp hẹp hơn: đường ống gió bằng vật liệu khó cháy được phép dùng trong công trình một tầng thuộc hạng nguy hiểm cháy E, trừ các hệ thống ở nhóm a của 6.11.4. Cần phân biệt ba mức: vật liệu không cháy, vật liệu khó cháy, vật liệu cháy được. PP thuộc mức thứ ba, nên nó rơi vào 6.11.6 chứ không rơi vào 6.11.5.
Điều 6.11.6 còn một ngoại lệ đáng nhớ vì nó áp cho đúng chi tiết hay dùng: ống mềm hoặc cút rẽ làm bằng vật liệu cháy được phép dùng trong hệ thống phục vụ nhà hạng nguy hiểm cháy E nếu chiều dài không vượt quá 10% chiều dài ống gió làm bằng vật liệu khó cháy, hoặc không quá 5% nếu ống gió làm bằng vật liệu không cháy. Ống mềm nối với quạt được phép làm bằng vật liệu cháy, trừ các hệ thống ở nhóm a. Nghĩa là đoạn ống mềm PP nối vào quạt có đường riêng, và đường đó hẹp hơn đường của cả tuyến.
Vỏ bọc 30 phút là đường thoát thứ hai
Điều 6.11.9 mở một đường khác cho ống cháy được: đường ống gió đi xuyên qua phòng và ống góp của hệ thống thông gió được phép làm bằng vật liệu cháy và khó cháy với điều kiện đặt ống trong kênh, trong hộp hay trong vỏ bọc riêng có giới hạn chịu lửa 30 phút. Điểm b của cùng điều cho phép vật liệu không cháy có giới hạn chịu lửa thấp hơn quy định, nhưng không dưới 15 phút, khi ống được đặt trong mương, giếng hay kết cấu bao che khác bằng vật liệu không cháy có giới hạn chịu lửa 30 phút.
Hiểu đúng điều này sẽ đổi cách đọc bản vẽ. Vỏ bọc không phải chi tiết thẩm mỹ hay chi tiết bảo vệ cơ học; nó là thứ biến một tuyến ống không hợp lệ thành hợp lệ. Và vì nó là thứ được tính vào giới hạn chịu lửa, nó phải có hồ sơ cho hệ vỏ bọc đó, không phải một lớp bọc tự chế tại công trường.
Điều 6.11.10 nói ngược lại cho hai vị trí được miễn: không quy định giới hạn chịu lửa của ống gió và ống góp đặt trong gian phòng máy đặt thiết bị thông gió hoặc đặt bên ngoài nhà. Nhưng miễn giới hạn chịu lửa không có nghĩa miễn mọi thứ — điều 6.10 của TCVN 13581:2023 vẫn nói đường ống thông gió bằng nhựa lắp ở ngoài nhà nên quét hai lớp nước sơn bột nhôm, và điều 4.1.1.13 buộc ống đi ngoài trời phải kín khít, chống được nước mưa xâm nhập, và vật liệu phải chịu được tác động của thời tiết.
Van ngăn cháy và van khói không cùng cấp độ
Điều 3.35 của TCVN 5687:2024 định nghĩa van ngăn cháy là thiết bị được điều khiển tự động và điều khiển từ xa, dùng để che chắn các kênh thông gió hoặc các lỗ mở trên kết cấu bao che của nhà, có giới hạn chịu lửa theo tiêu chí EI; và chia ba loại: thường mở (đóng khi có cháy), thường đóng (mở khi có cháy hoặc sau cháy), và van kép (đóng khi có cháy và mở sau cháy). Điều 3.34 định nghĩa van khói là van ngăn cháy thường đóng, chỉ yêu cầu giới hạn chịu lửa E, lắp trên lỗ mở của giếng hút khói trong hành lang và sảnh được bảo vệ chống khói.
Hai định nghĩa này không thay thế nhau, và đó là điểm hay bị hiểu sai khi chọn thiết bị. Van ngăn cháy cần EI, tức chịu được cả nhiệt và cách ly nhiệt; van khói chỉ cần E, tức chặn được khói và giữ được tính toàn vẹn nhưng không cam kết cách ly nhiệt. Đặt một van chỉ có E vào vị trí yêu cầu EI là lỗi vật liệu, không phải lỗi lắp đặt, và nó không sửa được bằng cách lắp khéo hơn.
Điều 6.9.1 của TCVN 5687:2024 nối hai đầu: lượng gió rò rỉ qua khe hở của van ngăn cháy và van khói phải phù hợp với yêu cầu nêu trong mục 7.4 của cùng tiêu chuẩn. Nghĩa là một van đặt đúng cỡ nhưng rò quá mức vẫn không đạt, và đây là thông số phải lấy từ hồ sơ của nhà sản xuất van, không suy được từ cấp độ kín của đường ống.
Chiều dày, giãn nở và giá đỡ của ống PP
Đây là mục mà tiêu chuẩn Việt Nam không trả lời trọn vẹn, và người làm nghề phải tự ghép câu trả lời từ hai nguồn khác nhau. Cần nói rõ ngay: phần này không có bảng chiều dày để chép. Nó có ba thứ khác — một câu buộc, một phép tính, và một xu hướng.
Vì sao TCVN 13580 không áp thẳng cho nhựa
Điều 4.1.5.1 của TCVN 13580:2023 phát biểu nguyên văn: độ dày của vật liệu quy định trong tiêu chuẩn này là đối với vật liệu thép; với vật liệu kim loại khác có thể áp dụng tiêu chuẩn này, tuy nhiên việc áp dụng phải được chấp thuận của đơn vị thiết kế. Câu này nói hai điều. Một, toàn bộ bảng chiều dày trong 13580 là bảng cho thép. Hai, ngay cả với kim loại khác cũng cần thiết kế chấp thuận, chứ chưa nói tới nhựa.
Hệ quả là không có bảng chiều dày thành ống PP trong TCVN 13580. Một bài viết đưa bảng chiều dày thép rồi gọi đó là chiều dày ống gió PP là đang áp một bảng không dành cho vật liệu đó. Với ống PP, chiều dày và bố trí gân tăng cứng phải đến từ hai chỗ: thiết kế của công trình, và dữ liệu của nhà sản xuất ống — thường là bảng chọn theo dn và theo áp suất làm việc.
Các con số chế tạo còn lại trong 13580 cũng mang phạm vi tương tự và nên đọc kèm điều kiện: điều 4.1.5.5 cho dung sai đường kính hoặc cạnh lớn là ±1 mm với ống ≤300 mm và ±2 mm với ống >300 mm, áp cho ống kim loại; điều 4.1.5.4 yêu cầu mối ghép mí chịu được 1,5 lần áp suất làm việc tối đa mà không biến dạng hoặc hư hỏng; điều 4.4.2.4.3 giới hạn thanh cài S chỉ dùng cho ống có áp suất làm việc không quá 500 Pa. Ba con số này hữu ích làm mốc đối chiếu khi làm việc với nhà sản xuất, nhưng không phải quy định trực tiếp cho ống nhựa.
Có một cặp điều khoản lại áp được cho ống PP và nên dùng: điều 4.1.5.7 và 4.1.5.8 về măng sông. Khi chế tạo ống măng sông lồng trong ống gió, kích thước ngoài của măng sông phải bằng hoặc nhỏ hơn kích thước trong của ống gió, nhưng nhỏ hơn không quá 2 mm; khi măng sông nằm ngoài ống gió, kích thước trong của măng sông phải bằng hoặc lớn hơn kích thước ngoài của ống gió, nhưng lớn hơn không quá 2 mm. Con số 2 mm này là dung sai khe ghép, và nó độc lập với vật liệu. Chi tiết nối PP có thể tra ở măng sông là gì và ở nhóm phụ kiện côn cút là gì.
Tính giãn nở cho một tuyến gió thực tế
Sổ tay kỹ thuật của GF về hệ ống polypropylene ghi nhiệt độ làm việc của PP từ 0 °C đến +95 °C, hệ số giãn nở nhiệt tuyến tính là 0,16 mm/m·K ở 20 °C và 0,18 mm/m·K ở nhiệt độ làm việc cao nhất. Hai con số này là dữ liệu vật liệu, nên dùng được cho cả ống gió lẫn ống dẫn, dù sổ tay được viết cho hệ ống chịu áp.
Sổ tay cũng cho bảng chiều dài thay đổi tính sẵn từ mốc 20 °C. Với ống dài 1 m, lên 60 °C thì dài thêm 6,8 mm; 10 m thì 68 mm; 20 m thì 136 mm. Với mốc 30 °C lên 60 °C, chiều dài thay đổi nhỏ hơn, khoảng một nửa. Cách đọc đúng là luôn tính từ nhiệt độ lúc lắp, không phải từ 20 °C, vì nhiệt độ lắp mới là điểm không của tuyến.
Áp vào một tuyến khí thải thực tế: đoạn ống PP dài 10 m, lắp lúc xưởng ở 30 °C, khí thải khi chạy 60 °C. Chênh nhiệt là 30 K. Theo hệ số 0,16 mm/m·K, chiều dài thay đổi là 10.000 mm × 30 × 0,00016, tức khoảng 48 mm; theo cận trên 0,18 thì khoảng 54 mm. Phép nhân này là phép tính của bài, áp cùng hệ số cho chiều dài khác với chiều dài trong bảng của sổ tay; kết quả nằm giữa hai giá trị tương ứng trong bảng, đúng như kỳ vọng.
Con số 48–54 mm đó là toàn bộ lý do của mục này. Nó không phải dung sai vài milimét bỏ qua được, và nó không bị hấp thụ bởi một lớp gioăng 3–5 mm như điều 4.1.1.6 quy định cho mối nối ống. Nếu tuyến bị giữ cứng ở hai đầu, phần dài thêm đó biến thành lực nén dọc trục; với ống thành mỏng, lực đó biểu hiện thành oằn hoặc phồng ở chỗ yếu nhất, thường ngay cạnh mối hàn.
Khoảng cách giá đỡ phải ngắn lại khi nóng
Sổ tay của GF có bảng khoảng cách giá đỡ cho ống PP SDR11 theo đường kính và theo nhiệt độ. Xu hướng rất rõ và rất đáng dùng làm nguyên tắc: nhiệt độ càng cao thì nhịp càng ngắn. Ví dụ với ống dn 25, nhịp là 800 mm ở nhiệt độ tới 20 °C, 750 mm ở 40 °C, và 650 mm ở 80 °C. Sổ tay cũng ghi với ống đứng, khoảng cách trong bảng được phép tăng 30%, tức nhân với 1,3.
Phải nói rõ phạm vi để không dùng sai: bảng này là cho ống chịu áp SDR11 chứa chất lỏng tỷ trọng 1 g/cm³, không phải cho ống gió. Tải trọng của một ống gió chữ nhật lớn khác hoàn toàn tải của một ống tròn chứa nước. Nhưng nguyên tắc thì chuyển được: mô đun đàn hồi của PP giảm khi nhiệt độ tăng, nên với cùng một tiết diện và cùng một tải, nhịp phải ngắn hơn. Với ống gió PP chạy khí nóng, bỏ qua xu hướng này chính là bỏ qua giới hạn 3 mm/m của điều 4.1.2.3.
Vì vậy câu trả lời thực dụng cho câu hỏi giá treo ống gió PP cách bao nhiêu là: nhịp phải nằm trong biên 1,2–3,0 m của điều 4.1.2.2, phải chứng minh đạt 3 mm/m và 20 mm của điều 4.1.2.3 ở nhiệt độ làm việc cao nhất chứ không phải ở nhiệt độ lắp, và phải lấy chiều dày cùng mô đun từ nhà sản xuất ống. Ba điều kiện đó không thay nhau được.
Bốn câu hỏi phải có trước khi đặt hàng
Câu hỏi một: tuyến có rơi vào nhóm nào của điều 6.11.4 không. Nếu có, phương án PP dừng ở đây và không cần hỏi ba câu còn lại. Câu hỏi hai: nhiệt độ khí thải cao nhất là bao nhiêu, và có vượt 80 °C ở bất kỳ đoạn nào không — ngưỡng 80 °C xuất hiện trong chính điều 6.11.4 nhóm a, và nhiệt độ làm việc tối đa của PP là 95 °C theo sổ tay GF, nên vùng 80–95 °C là vùng phải xử lý riêng chứ không phải vùng an toàn.
Câu hỏi ba: chiều dày thành ống và bố trí gân tăng cứng do ai xác nhận, vì TCVN không cho bảng cho vật liệu nhựa theo điều 4.1.5.1. Câu hỏi bốn: ai chịu trách nhiệm phần chèn kín ở chỗ xuyên, và hệ chèn đó có hồ sơ thử nghiệm với đúng loại ống nhựa không, theo điều 6.11.14 của TCVN 5687:2024 và điều 4.1.1.10 của TCVN 13581:2023.
Bốn câu này trả lời được thì bản vẽ có căn cứ. Không trả lời được thì mọi con số trên bản vẽ đều là số tham khảo, và chúng sẽ được đối chiếu ở đúng lúc khó đối chiếu nhất — khi nghiệm thu. Ống gió PP tiết diện chữ nhật xem ở ống gió hình chữ nhật Polypropylene, ống tròn theo yêu cầu ở ống tròn PP tùy chỉnh, hệ có bướm chống cháy và điều khiển lưu lượng ở hệ thống thông gió phòng thí nghiệm Ventil, và mặt bích nối ở bích nhựa PP. Toàn bộ nhóm sản phẩm xem ở hệ thống ống dẫn polypropylene.
Nguồn tham khảo
- TCVN 13581:2023 — Thông gió và Điều hòa không khí: Yêu cầu lắp đặt đường ống và nghiệm thu hệ thống (toàn văn) — phạm vi áp dụng và phần loại trừ công trình ngầm tại điều 1; điều 4.1.1.1–4.1.1.15; khoảng cách giá treo 1,2–3,0 m tại 4.1.2.2; độ võng 3 mm/m và 20 mm tại 4.1.2.3; khoảng cách 0,60 m và 1,2 m tại 4.1.2.4; ống đứng tại 4.1.3; ống mềm tại 4.1.4.1–4.1.4.9; sơn hai lớp bột nhôm cho ống nhựa ngoài nhà tại 6.10; trình tự thử kín trước khi bọc cách nhiệt và chạy quạt không ít hơn 2 giờ tại 8.1.1–8.1.5.
- TCVN 13580:2023 — Thông gió và Điều hòa không khí: Yêu cầu chế tạo đường ống — độ kín khít và giới hạn rò rỉ tại 4.1.4.1–4.1.4.2; phạm vi bảng chiều dày chỉ cho vật liệu thép tại 4.1.5.1; dung sai ±1 mm và ±2 mm tại 4.1.5.5; mối ghép mí chịu 1,5 lần áp suất làm việc tại 4.1.5.4; dung sai măng sông không quá 2 mm tại 4.1.5.7–4.1.5.8; quy cách mặt bích tại Bảng 10; thanh cài S giới hạn 500 Pa tại 4.4.2.4.3.
- TCVN 5687:2024 — Thông gió và Điều hòa không khí: Tiêu chuẩn thiết kế (bản PDF) — yêu cầu vật liệu chống ăn mòn tại 4.3; vật liệu được phép dùng trong xây dựng tại 4.6; định nghĩa van khói và van ngăn cháy tại 3.34–3.35; rò gió qua van ngăn cháy và van khói tại 6.9.1; vật liệu không cháy cho thiết bị hồi nhiệt và tiêu âm tại 6.9.3; chế tạo và lắp đặt theo TCVN 13580:2023 và TCVN 13581:2023 tại 6.11.3; ba nhóm buộc vật liệu không cháy tại 6.11.4; vật liệu khó cháy trong nhà một tầng hạng E tại 6.11.5; vật liệu cháy trong phạm vi phòng tại 6.11.6; cấp độ kín A–D tại 6.11.8 và Bảng 1; vỏ bọc 30 phút tại 6.11.9; miễn giới hạn chịu lửa ngoài nhà và trong phòng máy tại 6.11.10; chèn lỗ xuyên bằng vật liệu không cháy đạt giới hạn chịu lửa của tường ngăn tại 6.11.14.
- Georg Fischer — Planning Fundamentals: Material PP, PROGEF System (bản PDF) — dải nhiệt độ làm việc 0 đến +95 °C và hệ số giãn nở nhiệt 0,16–0,18 mm/m·K tại mục 1.5; bảng chiều dài thay đổi tính từ mốc 20 °C (1 m lên 60 °C dài thêm 6,8 mm, 10 m thêm 68 mm, 20 m thêm 136 mm); bảng khoảng cách giá đỡ ống PP SDR11 theo đường kính và nhiệt độ tại mục 1.6, kèm hệ số 1,3 cho ống đứng.
Comments are closed