Bồn phản ứng PP: chọn cánh khuấy, tính công suất và giới hạn truyền nhiệt

Latest Comments

No comments to show.
Bồn phản ứng PP

Một bồn phản ứng PP không phải là bồn chứa gắn thêm cánh khuấy. Ba việc nó phải làm — khuấy, truyền nhiệt và kiểm soát phản ứng — quyết định đường kính cánh, công suất động cơ, bố trí tấm chắn và cả những chỗ thành bồn phải dày lên. Chọn sai một trong ba, bồn vẫn kín nước khi thử, vẫn bàn giao được, nhưng phản ứng không chạy đúng và người vận hành sẽ phải bù bằng cách kéo dài thời gian hoặc nâng nhiệt độ.

Bài này đi theo đúng thứ tự mà xưởng chế tạo cần khi nhận một yêu cầu khuấy: chọn kiểu cánh, tính công suất trục, bố trí tấm chắn và hình học, rồi mới đến giới hạn truyền nhiệt của nhựa PP và hệ quả khi phóng to quy mô. Công thức lấy từ tài liệu kỹ thuật liệt kê ở cuối bài; số liệu của nhà cung cấp thiết bị không được dùng làm nguồn.

Trước khi vào phần kỹ thuật, cần phân biệt một điểm về cách gọi tên. Khi tìm cụm “bể phản ứng PP”, phần lớn kết quả trả về là bể sinh học trong xử lý nước thải — kiểu bể SBR, không có cánh khuấy cơ khí mà dùng sục khí. Bài này nói về bồn phản ứng hóa chất bằng nhựa PP: có cánh khuấy quay bằng động cơ, có hoặc không có áo gia nhiệt, dùng để trung hòa, tẩy rửa bề mặt hoặc pha trộn dung dịch.

Điểm chính cần nắm

  • Công suất khuấy tính bằng P = Np × ρ × N³ × D⁵, với N là số vòng trên giây và D là đường kính cánh tính bằng mét.
  • Hệ số công suất Np không phải hằng số của một kiểu cánh: cùng một turbine lá phẳng, Np thay đổi từ 4 đến 7 tùy tỷ lệ chiều rộng lá trên đường kính cánh và điều kiện tấm chắn.
  • Bồn không có tấm chắn thì khối lỏng quay theo cánh, công suất tiêu tán thành xoáy phễu thay vì tạo dòng trộn.
  • Hệ số dẫn nhiệt của PP thấp hơn kim loại khoảng hai bậc độ lớn, nên áo gia nhiệt trên bồn PP phải tính theo cách khác bồn thép.
  • Giữ nguyên công suất trên một mét khối khi tăng thể tích 100 lần thì tốc độ đầu cánh tăng khoảng 1,7 lần — lực cắt lên dung dịch tăng theo.

Tác giả: Bofandeng · Kiểm duyệt kỹ thuật: Bộ phận Kỹ thuật Xicheng Việt Nam


Bồn phản ứng PP là gì và khác bồn chứa ở đâu

Một bồn chứa chỉ cần giữ được chất lỏng bên trong. Một bồn phản ứng phải làm thêm ba việc, và cả ba đều để lại dấu vết trên bản vẽ chế tạo.

Việc thứ nhất là tạo dòng chảy. Cánh khuấy không chỉ “quậy cho đều”: nó phải tạo ra một kiểu dòng chảy phù hợp với việc cần làm — dòng hướng trục cuốn chất lỏng từ trên xuống dưới để giữ hạt lơ lửng, hay dòng hướng tâm có lực cắt cao để phá vỡ giọt và cục. Chọn sai kiểu dòng chảy thì tăng công suất cũng không cứu được.

Việc thứ hai là truyền nhiệt. Phản ứng trung hòa tỏa nhiệt, phản ứng hòa tan có khi thu nhiệt, và nhiều quá trình cần giữ nhiệt độ trong một khoảng hẹp. Bồn chứa không có đường trao đổi nhiệt nào; bồn phản ứng thì phải có, và với PP thì đây chính là chỗ khó nhất.

Việc thứ ba là kiểm soát. Điểm nạp hóa chất, vị trí đầu dò pH và đầu dò nhiệt độ, thời gian lưu, cách xả — tất cả phải được tính cùng lúc với cánh khuấy, vì chúng tranh nhau chỗ trong cùng một không gian bồn.

Ba nhóm ứng dụng quay lại nhiều nhất

Trung hòa. Bồn PP trung hòa nhận axit hoặc kiềm và một tác nhân đối ứng, giữ pH trong khoảng cho phép trước khi xả. Đặc điểm kỹ thuật đáng lưu ý là phản ứng tỏa nhiệt ngay tại điểm nạp: nhiệt độ cục bộ ở miệng ống nạp có thể cao hơn nhiệt độ trung bình của cả khối lỏng khá nhiều. Cách xử lý thường là nạp chậm và nạp phân tán, đồng thời bố trí cánh khuấy đủ mạnh để cuốn dòng vừa nạp vào khối lỏng nhanh. Với bồn tiết diện chữ nhật, cách gọi “bể PP trung hòa” cũng dùng cho cùng thiết bị.

Tẩy rửa bề mặt. Bồn PP tẩy rửa dùng cho tẩy dầu, tẩy gỉ hoặc tẩy lớp oxide trước khi mạ. Dung dịch tẩy thường là axit hoặc kiềm pha loãng ở nhiệt độ ấm, và chi tiết kim loại được treo trong bồn nên cánh khuấy phải tạo dòng chảy qua bề mặt chi tiết chứ không chỉ xoay vòng quanh bồn. Cách gọi “bể PP tẩy rửa” cũng dùng cho cùng loại thiết bị này, chủ yếu khi bồn có tiết diện chữ nhật và chiều sâu lớn hơn đường kính. Tương tự, “bồn khuấy PP” và “bể khuấy PP” chỉ cùng một thiết bị, khác nhau ở thói quen gọi theo hình dạng bồn chứ không phải khác về cấu tạo.

Pha trộn và hòa tan. Pha loãng axit đậm đặc, hòa tan muối, pha dung dịch keo tụ trong xử lý nước. Nhóm này thường không có phản ứng hóa học mà chỉ cần đồng nhất, nên yêu cầu về lực cắt thấp hơn nhiều so với hai nhóm trên.

Việc xác định bồn thuộc nhóm nào phải làm trước khi chọn cánh, vì mỗi nhóm ứng với một kiểu dòng chảy và một mức công suất khác nhau. Phần khái niệm chung về cấu tạo và cách chọn dung tích đã có ở bài bồn nhựa PP là gì; ở đây chỉ đi vào phần khuấy. Với các ứng dụng tẩy rửa và mạ, hồ sơ chế tạo theo kích thước cụ thể được trình bày ở trang bồn nhựa PP sản xuất theo yêu cầu.

Chọn cánh khuấy: kiểu nào cho việc nào

Bốn kiểu cánh và dòng chảy chúng tạo ra

Chân vịt (propeller). Ba lá, bước xoắn lớn, quay nhanh, tạo dòng hướng trục với lưu lượng lớn và lực cắt thấp. Đây là kiểu phù hợp nhất khi cần cuốn toàn bộ khối lỏng trong bồn cao và hẹp, hoặc khi cần giữ hạt rắn lơ lửng mà không làm vỡ hạt.

Turbine cánh nghiêng 45 độ (pitched blade turbine). Bốn hoặc sáu lá đặt nghiêng, là lựa chọn trung dung giữa lưu lượng và lực cắt. Kiểu này thường được chọn khi mục tiêu khuấy chưa được xác định rõ, hoặc khi một thiết bị phải xử lý nhiều loại dung dịch khác nhau trong cùng nhà máy.

Turbine lá phẳng hướng tâm (flat blade turbine). Lá thẳng đứng, đẩy chất lỏng ra theo phương bán kính rồi chia thành hai dòng lên và xuống. Lực cắt cao nhất trong các kiểu thông dụng, dùng cho nhũ hóa, phân tán và các phản ứng cần diện tích tiếp xúc lớn giữa hai pha.

Cánh phẳng và cánh neo (paddle, anchor). Tiết diện lớn, quay chậm, dùng cho dung dịch nhớt hoặc có cặn lắng. Trong bồn PP, cánh neo thường được chế tạo từ tấm PP dày, men theo thành bồn để quét lớp cặn — nhưng chính khe hở giữa cánh neo và thành lại là nơi cặn tích tụ nếu gia công không đều.

Bảng hệ số công suất và lý do cùng một cánh lại có nhiều Np

Hệ số công suất Np là đại lượng không thứ nguyên, cho biết một kiểu cánh tiêu tốn bao nhiêu công suất khi quay trong chế độ chảy rối. Bảng dưới lấy từ khóa học K103 của PDH Online, đo ở điều kiện chảy rối hoàn toàn với bốn tấm chắn tiêu chuẩn.

Kiểu cánh Số lá Góc Np
Chân vịt, bước xoắn bằng đường kính 3 — 0,35
Chân vịt, bước xoắn gấp đôi đường kính 3 — 0,9
Turbine cánh nghiêng 4 45° 1,27
Turbine cánh nghiêng 6 45° 1,5
Turbine lá thẳng, dạng đầy đủ 6 0° 3
Turbine lá phẳng, tỷ lệ đường kính trên chiều rộng lá bằng 5 6 0° 7
Turbine lá phẳng, tỷ lệ bằng 10 6 0° 6
Turbine lá phẳng, tỷ lệ bằng 25 6 0° 4
Cánh phẳng hai lá 2 0° 1,8

Ba dòng giữa của bảng là ví dụ rõ nhất cho một điều hay bị bỏ qua: cùng một kiểu turbine lá phẳng, cùng sáu lá, nhưng Np giảm từ 7 xuống 4 chỉ vì lá hẹp đi so với đường kính cánh. Nghĩa là Np không phải thuộc tính cố định của “cánh turbine”, mà là thuộc tính của một hình học cụ thể gồm số lá, chiều rộng lá, đường kính cánh và điều kiện tấm chắn.

Sự phân tán giữa các nguồn cũng đáng để ý. Với turbine lá phẳng sáu lá kiểu Rushton, hướng dẫn tính của CheCalc đưa khoảng 4,5 đến 5,5; một công trình đo đạc năm 2016 tại ZHAW công bố giá trị 4,17 với độ tán xạ cộng trừ 0,14 cho một hình học cụ thể; bảng của PDH cho 4 đến 7 tùy tỷ lệ chiều rộng lá. Không có con số nào sai — chúng đo ở các hình học khác nhau. Vì vậy khi tính, nên lấy Np theo đúng hình học sẽ chế tạo, hoặc lấy giá trị bảo thủ nhất trong khoảng và ghi rõ giả thiết.

Chọn theo việc, không chọn theo thói quen

Hòa tan chất rắn cần dòng chảy cuốn hạt từ đáy lên, nên turbine cánh nghiêng với đường kính cánh lớn là lựa chọn đầu tiên. Giữ huyền phù cần lưu lượng tuần hoàn đủ lớn để hạt không lắng, và yêu cầu này khắt khe hơn hòa tan vì hạt đã lắng thì rất khó hút lại. Nhũ hóa và phân tán cần lực cắt cao đúng tại vùng cánh, nên turbine lá phẳng hướng tâm. Dung dịch nhớt hoặc có cặn lắng cần cánh quét sát đáy và thành.

Tính công suất: từ P/V đến kW trên động cơ

Công thức và ba chỗ dễ sai

Công suất tiêu thụ của cánh khuấy trong chế độ chảy rối tính theo công thức quen thuộc:

P = Np × ρ × N³ × D⁵

Trong đó P là công suất trên trục, đơn vị oát; ρ là khối lượng riêng của dung dịch, kilôgam trên mét khối; N là tốc độ quay, vòng trên giây; D là đường kính cánh, mét. Ba chỗ sai hay gặp đều nằm ở đơn vị và ở số mũ.

Thứ nhất, N phải là vòng trên giây. Động cơ và hộp giảm tốc thường ghi vòng trên phút, và quên chia cho 60 làm công suất tính ra lớn hơn thực tế 216.000 lần — sai lệch đến mức không thể phát hiện bằng cảm giác, chỉ phát hiện khi so với dòng điện định mức của động cơ.

Thứ hai, D là đường kính cánh khuấy chứ không phải đường kính bồn. Hai đại lượng này chênh nhau hai đến ba lần, và vì D nằm ở lũy thừa bậc năm nên sai số bị khuếch đại cực mạnh.

Thứ ba, chính lũy thừa bậc năm là cái bẫy lớn nhất. Tăng đường kính cánh thêm 10 phần trăm thì công suất tăng khoảng 61 phần trăm, vì 1,1 lũy thừa 5 xấp xỉ 1,61. Đây là lý do khi một bồn khuấy yếu, việc đầu tiên nên nghĩ tới không phải đổi động cơ lớn hơn mà là kiểm tra lại đường kính cánh thực tế đã chế tạo so với bản vẽ.

Ví dụ tính đầy đủ một bồn 5 m³

Lấy một bồn tròn 5 m³, giả thiết chiều cao mực lỏng bằng đường kính bồn và đường kính cánh bằng một phần ba đường kính bồn. Hai tỷ lệ này là giả thiết của ví dụ, không phải quy định bắt buộc.

Từ thể tích 5 m³ suy ra đường kính bồn khoảng 1,85 m, do đó đường kính cánh khoảng 0,62 m. Dung dịch có khối lượng riêng 1.100 kg/m³. Chọn turbine cánh nghiêng sáu lá, Np bằng 1,5. Tốc độ quay 90 vòng trên phút, tức 1,5 vòng trên giây.

Thay vào công thức: 1,5 nhân 1.100 nhân 1,5 lũy thừa 3 nhân 0,62 lũy thừa 5. Kết quả xấp xỉ 500 oát trên trục, tương đương khoảng 100 oát trên một mét khối dung dịch.

Con số 500 oát là công suất thủy lực truyền vào chất lỏng khi cánh đã quay đều. Động cơ phải lớn hơn con số này vì còn tổn thất trong hộp giảm tốc và vì mô-men khởi động. Chia cho hiệu suất cơ khí khoảng 0,8 được khoảng 630 oát; cộng thêm dự trữ cho mô-men khởi động, chọn động cơ tiêu chuẩn 1,1 kW là hợp lý.

Từ công suất trục ra quyết định chọn động cơ

Cần tránh một lỗi cộng dồn: nhiều bảng hướng dẫn đã tính sẵn hệ số tổn thất 20 phần trăm, nhiều bảng khác lại khuyến nghị cộng thêm 20 đến 30 phần trăm dự trữ cho hộp giảm tốc và mô-men khởi động. Hai con số này không cộng vào nhau thành 40 đến 50 phần trăm. Chỉ nên áp dụng một lần, và ghi rõ đã áp dụng hệ số nào.

Dự trữ mô-men khởi động có ý nghĩa thực tế rất khác nhau giữa các ứng dụng. Với dung dịch loãng, khởi động gần như không tải và không cần dự trữ nhiều. Với huyền phù có cặn lắng, cánh khuấy có thể bị chôn trong lớp cặn đặc khi bồn dừng lâu, mô-men khởi động tăng vọt và đây là một trong những nguyên nhân hỏng hộp giảm tốc thường gặp. Trong trường hợp đó, dự trữ phải lớn hơn nhiều và nên có biện pháp khuấy sơ bộ trước khi chạy chính thức.

Đại lượng P/V chỉ có ý nghĩa so sánh, không phải chỉ tiêu để chọn. Cùng một giá trị P/V nghĩa là hai bồn nhận cùng mức năng lượng trên mỗi mét khối, nên mức độ xáo trộn tương đương nhau. Nhưng giá trị P/V cần thiết cho một việc cụ thể phụ thuộc vào độ nhớt, tỷ lệ pha, kích thước hạt và mục tiêu của quá trình; không có một con số chung dùng được cho mọi trường hợp. Muốn có con số đúng thì phải thí nghiệm hoặc lấy từ tài liệu của chính quá trình đó.

Tấm chắn và hình học bồn: vì sao thiếu tấm chắn là mất hiệu suất

Điều gì xảy ra khi không có tấm chắn

Một cánh khuấy quay trong bồn trơn không có gì cản sẽ kéo cả khối lỏng quay theo nó. Sau vài chục giây, chất lỏng và cánh gần như quay cùng một tốc độ, chênh lệch vận tốc giữa chúng giảm gần bằng không, và công suất truyền từ cánh vào chất lỏng cũng giảm theo. Công suất động cơ tiêu thụ vẫn cao, nhưng phần lớn biến thành chuyển động quay của cả khối chứ không thành dòng xáo trộn cục bộ.

Hệ quả nhìn thấy được là xoáy phễu hình thành ở mặt thoáng, mực chất lỏng dâng lên ở thành bồn và hạ xuống ở giữa. Khi phễu sâu đến mức chạm cánh, cánh bắt đầu hút khí từ trên xuống, công suất giảm đột ngột và quá trình trộn gần như dừng lại. Với bồn PP, xoáy phễu còn có tác hại thêm: nó tạo tải dao động lên trục và lên thành bồn, và chính thành PP mỏng là chỗ chịu tải dao động kém nhất.

Bốn tấm chắn: kích thước và cách lắp

Cách chuẩn để triệt tiêu chuyển động quay của cả khối lỏng là lắp bốn tấm chắn phẳng, thẳng đứng, cách đều nhau quanh chu vi. Chiều rộng tấm chắn lấy bằng khoảng một phần mười hai đường kính bồn; một số tài liệu kỹ thuật dùng khoảng một phần mười đến một phần mười hai. Bốn tấm là con số được dùng phổ biến trong tài liệu kỹ thuật. Cần lưu ý rằng thiết kế tấm chắn nói chung dựa trên thực nghiệm chứ không suy ra được từ công thức: số tấm và bề rộng là kết quả của thử nghiệm trên từng cấu hình bồn, nên khi bồn có hình dạng khác thường thì nên kiểm tra lại thay vì áp dụng máy móc.

Tấm chắn cần chừa một khe nhỏ so với thành bồn để chất lỏng chảy qua, tránh đọng cặn và tránh ăn mòn cục bộ tại đường tiếp giáp. Trong bồn PP, tấm chắn được hàn vào thành nên mối hàn chịu cả tải khuấy lẫn tải áp suất cột nước — bố trí và kiểm tra mối hàn cần tuân theo cùng tiêu chuẩn như các mối hàn kết cấu khác, đã trình bày ở bài gia công nhựa PP.

Ba tỷ lệ hình học cần chốt trước khi đặt hàng

Tỷ lệ chiều cao mực lỏng trên đường kính bồn. Bồn thấp và rộng thì một tầng cánh đủ; bồn cao và hẹp thì cần nhiều tầng cánh hoặc cần cánh tạo lưu lượng lớn hơn, nếu không khối lỏng phía trên và phía dưới sẽ thành hai vùng gần như tách biệt.

Tỷ lệ đường kính cánh trên đường kính bồn. Cánh nhỏ quay nhanh cho lực cắt cao; cánh lớn quay chậm cho lưu lượng lớn và tiết kiệm năng lượng hơn cho cùng mục tiêu tuần hoàn. Đây là quyết định ảnh hưởng đến công suất mạnh hơn bất kỳ thông số nào khác, vì D nằm ở lũy thừa bậc năm.

Khoảng cách từ cánh tới đáy. Hạ cánh xuống gần đáy giúp hút cặn lắng tốt hơn nhưng tăng tải cho trục và ổ đỡ dưới; nâng cánh lên cao cải thiện tuần hoàn phía trên nhưng dễ để lại lớp cặn ở đáy. Với bồn có hạt rắn, đây thường là thông số phải điều chỉnh sau khi chạy thử.

Truyền nhiệt trong bồn PP: giới hạn thật của vật liệu

Hệ số dẫn nhiệt của PP so với kim loại

Đây là điểm khác biệt lớn nhất giữa bồn PP và bồn thép, và cũng là điểm ít được nói rõ nhất trong các bản chào.

Hệ số dẫn nhiệt của polypropylen nằm trong khoảng 0,1 đến 0,3 oát trên mét trên kenvin. Phép đo của Thermtest cho giá trị trung bình 0,28; tổng hợp nhiều nghiên cứu trong một chương sách chuyên khảo của IntechOpen đưa khoảng 0,09 đến 0,27 cho PP nền; một số bảng tra vật liệu lại ghi 0,11. Khoảng phân tán này rộng gấp ba lần, và nó phản ánh sự khác biệt về mác vật liệu, độ kết tinh và phương pháp đo chứ không phải sai số.

Kim loại dẫn nhiệt cao hơn PP khoảng hai bậc độ lớn. Hệ quả kỹ thuật rất trực tiếp: trong một vách ghép gồm dung dịch, thành PP, lớp áo và chất tải nhiệt, trở nhiệt của chính thành PP chiếm phần lớn tổng trở nhiệt. Nói cách khác, dù có làm chất tải nhiệt nóng đến đâu hoặc chảy mạnh đến đâu, nhiệt vẫn bị chặn lại ở thành nhựa.

Vì vậy, trên bồn PP, cách bù hiệu quả nhất không phải tăng nhiệt độ chất tải mà là tăng diện tích truyền nhiệt. Đây là lý do các bồn phản ứng PP cần gia nhiệt thường có áo chạy suốt chiều cao thân bồn chứ không chỉ một đoạn, và lý do thành bồn được chọn theo khả năng chịu lực chứ không được làm dày thêm một cách tùy tiện — làm dày thành là làm tăng trở nhiệt.

Ba cách bù và khi nào dùng cách nào

Áo gia nhiệt quanh thân. Diện tích truyền nhiệt bằng chu vi bồn nhân chiều cao ngập chất lỏng. Ưu điểm là không cản trở cánh khuấy và dễ vệ sinh mặt trong bồn. Nhược điểm là diện tích trên một mét khối giảm khi bồn lớn lên, vì diện tích tăng theo bình phương còn thể tích tăng theo lập phương. Với bồn lớn, áo thân thường không đủ.

Ruột xoắn đặt trong bồn. Diện tích truyền nhiệt trên một mét khối lớn hơn áo thân nhiều, nên hiệu quả hơn về mặt truyền nhiệt. Đổi lại, ruột xoắn chiếm chỗ trong bồn, cản dòng chảy do cánh tạo ra, và tạo ra vùng khó vệ sinh ngay dưới các vòng xoắn — điều này loại nó ra khỏi các ứng dụng cần vệ sinh nghiêm ngặt.

Bộ trao đổi nhiệt bên ngoài. Chất lỏng được bơm tuần hoàn ra ngoài, qua một thiết bị trao đổi nhiệt riêng rồi quay về bồn. Ưu điểm là diện tích truyền nhiệt có thể lớn tùy ý, không chiếm chỗ trong bồn, bảo trì dễ. Nhược điểm là thêm bơm, thêm đường ống, thêm một điểm rò rỉ tiềm năng và cần thêm không gian lắp đặt.

Việc chọn cách nào phụ thuộc vào nhiệt lượng cần trao đổi, vào thời gian cho phép của một mẻ, vào yêu cầu vệ sinh và vào không gian nhà xưởng. Cả ba cách đều có thể dùng đồng thời nếu nhiệt lượng quá lớn, nhưng khi đó cần tính toán tổng trở nhiệt một cách hệ thống chứ không cộng gộp cảm tính.

Khi nào PP không còn là lựa chọn

Nhiệt phản ứng lớn. Trung hòa axit mạnh với bazơ mạnh đậm đặc tỏa nhiệt rất mạnh, và nhiệt độ đỉnh cục bộ tại điểm nạp có thể vượt xa nhiệt độ trung bình. Với giới hạn làm việc liên tục có tải của PP quanh 80 độ C, một điểm nóng cục bộ đủ để làm mềm vật liệu tại chỗ và gây biến dạng vĩnh viễn. Cách xử lý là nạp chậm, nạp phân tán, và bố trí cánh khuấy đủ mạnh để pha loãng dòng vừa nạp ngay tại miệng ống.

Dung môi không tương thích. PP trơ với phần lớn axit, bazơ và muối nhưng không phù hợp với dung môi thơm và dung môi clo hóa. Giới hạn này thuộc về tính chất vật liệu và đã được trình bày chi tiết ở bài bồn chứa hóa chất bằng nhựa PP; ở đây chỉ cần ghi nhận rằng bồn phản ứng chịu thêm tải cơ khí nên biên an toàn về hóa chất phải rộng hơn bồn chứa tĩnh.

Nhiệt độ vận hành vượt giới hạn liên tục. Khi nhiệt độ làm việc tiến sát giới hạn của vật liệu, độ bền cơ học giảm và thành bồn chịu thêm tải khuấy sẽ biến dạng nhanh hơn nhiều so với bồn chứa. Ngưỡng nhiệt độ và cách chọn mác vật liệu theo nhiệt độ đã trình bày ở bài nhựa PP là gì.

Nhân lên quy mô: hai tiêu chí và cái giá phải trả

Khi một bồn khuấy chạy tốt ở quy mô thí nghiệm được phóng to lên quy mô sản xuất, không thể giữ nguyên mọi thứ. Chọn giữ đại lượng nào là quyết định kỹ thuật quan trọng nhất của bước này, vì mỗi lựa chọn đều có cái giá riêng.

Giữ nguyên công suất trên một mét khối

Giữ P/V không đổi nghĩa là bồn lớn nhận cùng mức năng lượng trên mỗi mét khối như bồn nhỏ. Vì P tỷ lệ với N³ nhân D⁵ còn thể tích tỷ lệ với D³, điều kiện P/V không đổi dẫn đến N tỷ lệ nghịch với D lũy thừa hai phần ba.

Ví dụ cụ thể: thể tích tăng 100 lần thì đường kính cánh tăng khoảng 4,64 lần. Tốc độ quay giảm còn khoảng 0,36 lần, nhưng tốc độ đầu cánh — tích của tốc độ quay với đường kính — lại tăng khoảng 1,67 lần. Nghĩa là bồn lớn quay chậm hơn nhưng đầu cánh vẫn văng nhanh hơn, lực cắt lên dung dịch tăng theo.

Hệ quả thứ hai ít được chú ý hơn: thời gian tuần hoàn một vòng tăng lên. Ở quy mô nhỏ, một vòng tuần hoàn mất vài giây; ở bồn hàng chục mét khối, một vòng có thể mất hàng phút. Với phản ứng nhanh, chất phản ứng có thể đã phản ứng xong ngay tại điểm nạp trước khi kịp phân bố đều, dẫn đến sản phẩm không đồng nhất về mặt độ chọn lọc dù nhiệt độ và pH đo được vẫn bình thường.

Giữ nguyên tốc độ đầu cánh

Giữ tốc độ đầu cánh không đổi nghĩa là giữ nguyên điều kiện lực cắt tại mép cánh — tiêu chí thường dùng khi sản phẩm nhạy với lực cắt, ví dụ nhũ tương dễ bị phá, tinh thể dễ bị vỡ, hoặc hệ sinh học. Điều kiện này dẫn đến N tỷ lệ nghịch với D.

Với cùng ví dụ thể tích tăng 100 lần, tốc độ quay giảm còn khoảng 0,22 lần và công suất trên một mét khối cũng giảm còn khoảng một phần năm. Bồn lớn khi đó tiết kiệm năng lượng đáng kể, nhưng mức xáo trộn trên toàn khối giảm mạnh và có thể không đủ để giữ huyền phù hoặc để đồng nhất một khối lỏng lớn.

So sánh hai tiêu chí và cách chọn

Tiêu chí giữ không đổi Tốc độ quay Tốc độ đầu cánh Công suất trên mỗi mét khối Phù hợp khi
Công suất trên mét khối (P/V) giảm còn khoảng 0,36 lần tăng khoảng 1,67 lần không đổi cần cùng mức năng lượng trên đơn vị thể tích; chấp nhận lực cắt tăng
Tốc độ đầu cánh giảm còn khoảng 0,22 lần không đổi giảm còn khoảng một phần năm cần giữ nguyên điều kiện lực cắt tại mép cánh

Trong thực tế công nghiệp, giữ nguyên P/V là lựa chọn phổ biến nhất khi phóng to quy mô, theo tổng kết của tạp chí The Chemical Engineer. Nhưng chính nguồn đó cũng lưu ý rằng tiêu chí này không phù hợp cho mọi ứng dụng, và tài liệu của BioProcess International chỉ ra rằng giữ P/V dẫn đến tốc độ quay thấp hơn nhưng tốc độ đầu cánh cao hơn, kéo theo thời gian tuần hoàn dài hơn.

Vì vậy, cách làm an toàn là chọn tiêu chí theo bản chất của quá trình — lực cắt hay mức xáo trộn là yếu tố quyết định chất lượng — rồi kiểm tra lại bằng một mẻ thí nghiệm ở quy mô trung gian trước khi chế tạo bồn lớn. Chi phí của một bồn PP làm sai kích thước cánh lớn hơn nhiều so với chi phí một mẻ thí nghiệm.

Kết cấu: phần bồn PP phải chịu thêm khi có cánh khuấy

Lực do cánh khuấy truyền vào thành bồn

Cánh khuấy tạo ra mô-men xoắn quanh trục và lực đẩy theo phương bán kính hoặc phương trục. Mô-men xoắn bằng công suất chia cho tốc độ góc; với ví dụ 500 oát ở 90 vòng trên phút, mô-men xấp xỉ 53 niutơn mét. Lực đẩy thì phụ thuộc kiểu cánh và có thể lớn hơn trọng lượng bản thân cánh nhiều lần.

Toàn bộ các lực này đi qua hộp giảm tốc, qua giá đỡ động cơ, rồi tập trung vào một vùng nhỏ trên nắp hoặc trên thành bồn. Với bồn thép, vùng tập trung đó thường được xử lý bằng tấm gia cường hàn vào vỏ. Với bồn PP, tấm gia cường cũng làm bằng PP và được hàn, nhưng khả năng phân bố tải của nhựa kém hơn kim loại, nên diện tích tấm gia cường phải lớn hơn tương ứng.

Đây là chỗ nhiều bồn PP tự chế gặp sự cố: giá đỡ động cơ được bắt vít trực tiếp lên nắp bồn mà không có tấm gia cường, sau vài tháng vận hành thì nắp bị nứt tại lỗ bắt vít do tải dao động mỏi.

Giá đỡ, trục và gối đỡ dưới

Khi trục khuấy ngắn, chỉ cần một ổ đỡ trên là đủ. Khi trục dài — thường gặp ở bồn cao hoặc bồn có nhiều tầng cánh — phần cuối trục không được đỡ sẽ dao động, và dao động này vừa làm mòn ổ trên vừa làm nứt mối hàn cánh. Giải pháp là thêm gối đỡ dưới, đặt trong bồn.

Gối đỡ dưới nằm trong dung dịch nên vật liệu phải chịu được môi trường. Trong bồn PP, gối đỡ thường dùng bạc làm từ nhựa kỹ thuật hoặc gốm; ổ bi không dùng được vì không chịu được hóa chất và không chịu được việc ngập trong dung dịch.

Một điểm cần kiểm tra thêm với trục dài và tốc độ cao là tần số riêng của hệ trục. Nếu tần số riêng gần với tần số quay làm việc, hệ rơi vào cộng hưởng và biên độ dao động tăng vọt dù cân bằng động hoàn hảo. Việc kiểm tra này thuộc về nhà chế tạo cụm trục, không phải nhà chế tạo vỏ bồn, nhưng người đặt hàng nên yêu cầu xác nhận bằng văn bản khi trục dài.

Năm thông số cần gửi xưởng trước khi báo giá

Dung tích và hình dạng. Thể tích làm việc, chiều cao mực lỏng, tiết diện tròn hay chữ nhật, có vách ngăn hay không.

Môi trường chứa. Loại hóa chất, nồng độ, khối lượng riêng, nhiệt độ làm việc, có hạt rắn hay không và nếu có thì kích thước và tỷ lệ phần trăm.

Mục tiêu khuấy. Hòa tan, giữ huyền phù, nhũ hóa hay chỉ đồng nhất — mỗi mục tiêu ứng với một kiểu cánh và một mức công suất khác nhau.

Yêu cầu về thời gian hoặc cường độ trộn. Thời gian trộn yêu cầu cho một mẻ, hoặc giá trị P/V mục tiêu nếu đã có thí nghiệm tham chiếu.

Yêu cầu gia nhiệt hoặc làm mát. Nhiệt lượng cần trao đổi trong một mẻ, nhiệt độ đầu và cuối, thời gian cho phép. Đây là thông số quyết định việc có cần áo thân, ruột xoắn hay bộ trao đổi nhiệt ngoài hay không.

Gửi đủ năm nhóm thông số này thì bản chào mới có cơ sở để tính cánh và động cơ, thay vì chào một bồn có cánh khuấy theo kích thước ước lượng. Phần còn lại — độ dày tấm, mối hàn, nghiệm thu kín nước — đã có ở các bài tương ứng trong cùng nhóm chủ đề.

Bài liên quan: nếu bồn phục vụ một dây chuyền mạ điện, yêu cầu đặt lên thành bể thay đổi theo từng công đoạn — giới hạn nhiệt, bề dày thành và cách bắt bể vào khung thép đã tổng hợp ở bài bồn PP xi mạ.

Nguồn tham khảo

  1. Pietranski, W. R. (2002) — Mechanical Agitator Power Requirements for Liquid Batches, PDH Online Course K103. pdhonline.com
  2. CheCalc — Guide to Agitated Impeller Selection and Power Calculation. checalc.com
  3. ScienceDirect Topics — Power Number. sciencedirect.com
  4. The Chemical Engineer (IChemE) — Rules of Thumb: Scale-up. thechemicalengineer.com
  5. BioProcess International — Lessons in Bioreactor Scale-Up, Part 1. bioprocessintl.com
  6. Thermtest — Thermal Conductivity of Polypropylene. thermtest.com
  7. IntechOpen — Thermal Conductivity of Polypropylene-Based Materials. intechopen.com
  8. myengineeringtools — Mastering Agitator Power Numbers. myengineeringtools.com
  9. ZHAW / cercell (2016) — Development of a method for reliable power input measurements in bioreactors. cercell.com

Tags:

Categories:

Comments are closed