Dung dịch hấp thụ khí thải là pha lỏng tuần hoàn trong tháp, làm hai việc cùng lúc: hoà tan khí ô nhiễm vào nước, và — khi là dung dịch kiềm hoặc axit — phản ứng hoá học để giữ khí đó lại ở pha lỏng thay vì để nó bay trở ra. Thân tháp, lớp đệm và quạt chỉ tạo điều kiện tiếp xúc; còn khí có ra khỏi ống khói hay không lại phụ thuộc vào việc dung dịch lúc đó còn đủ khả năng giữ khí hay đã mệt.
Vì vậy bài này không bàn chọn loại dung dịch nào cho loại khí nào — việc đó đã có bài riêng cho từng khí. Bài đi vào phần vận hành của pha lỏng: phun bao nhiêu, pha loãng bao nhiêu, đo bằng gì, và xả đáy khi nào thì hợp lý thay vì xả theo lịch.
Điểm chính cần nắm
- Theo EPA, thiết bị hấp thụ cho khí axit được nhà sản xuất cấp tỷ lệ L/G trong khoảng 2–20 gpm dung dịch cho mỗi 1.000 cfm khí thải, tương đương 0,27–2,67 L dung dịch cho mỗi m³ khí.
- Tỷ lệ tính theo cân bằng chỉ là sàn lý thuyết: phải nhân thêm hệ số 1,2–1,5, và với khí tan tốt như HCl thì con số tính ra vẫn thấp hơn thực tế vì chưa tính lượng dịch cần để làm ướt lớp đệm.
- Một m³ xút công nghiệp 32 % (khối lượng riêng 1,35 kg/L) chứa 432 kg NaOH; pha xuống 5 % được khoảng 8,2 m³ dịch, pha xuống 10 % được khoảng 3,9 m³.
- Độ tan bão hoà ở 20 °C: NaCl 26,4 %, Na₂SO₄ 16,1 %, Na₂CO₃ 17,8 %. Muối NaCl hiếm khi chạm ngưỡng kết tinh; Na₂SO₄ thì có, và nó kết tinh khi nguội chứ không phải khi nóng.
- Lưu lượng xả đáy nên tính từ cân bằng muối, B = lượng muối phát sinh ÷ nồng độ muối cho phép, thay cho cách xả một tỷ lệ cố định theo tuần.
Tác giả: Bofandeng · Kiểm duyệt kỹ thuật: Bộ phận Kỹ thuật Xicheng Việt Nam
Dung dịch hấp thụ khí thải nằm ở đâu trong một vòng lặp lỏng
Trong một tháp đệm, phần lỏng không phải một bể đứng yên mà là một vòng tuần hoàn khép kín. Hiểu vòng này trước thì mọi con số phía sau mới có chỗ để gắn vào.
Bốn thành phần của vòng lặp
Thứ nhất là bể chứa dưới đáy tháp. Đây là nơi dung dịch tích lại, cũng là nơi mọi thứ hoà vào nhau: xút mới bổ sung, muối mới sinh ra, nước bù, và cặn bẩn theo bụi khí mang vào. Nồng độ đo ở đây mới là nồng độ thật của hệ, không phải nồng độ đo trên đường ống hồi.
Thứ hai là bơm tuần hoàn. Bơm đẩy dịch từ bể lên cụm phun ở đỉnh hoặc ở các tầng giữa. Lưu lượng bơm quyết định tỷ lệ lỏng/khí, và đây là con số hay bị chọn theo thói quen hơn là tính toán.
Thứ ba là hệ phun: ống góp và các béc phun. Nhiệm vụ của nó là biến một dòng chảy tập trung thành một màng sương phủ kín tiết diện tháp. Béc phun là chi tiết hỏng trước thân tháp, và khi hỏng thì lưu lượng bơm vẫn đủ nhưng dịch không còn phủ đều.
Thứ tư là đường hồi: dịch sau khi đi qua lớp đệm chảy xuống bể. Trên đường này, dịch đã hấp thụ khí và nóng lên, nên nó là dòng nóng nhất và bẩn nhất trong vòng. Tầng tách giọt nằm phía trên lớp đệm không thuộc vòng lỏng, nhưng nó quyết định bao nhiêu dịch bị mang ra ngoài dưới dạng sương.
Ba đại lượng quyết định hiệu quả
Khi đã có vòng lặp, hiệu quả hấp thụ của pha lỏng chỉ còn phụ thuộc ba đại lượng. Thứ nhất là nồng độ: mỗi lít dịch chứa bao nhiêu chất phản ứng còn hoạt động. Thứ hai là lưu lượng: mỗi giờ đưa được bao nhiêu lít dịch lên vùng tiếp xúc. Thứ ba là độ sạch: dịch đã tích bao nhiêu muối và cặn, vì muối làm giảm động lực hấp thụ và cặn làm bít đường đi của cả khí lẫn lỏng.
Ba đại lượng này độc lập với nhau, và đó là lý do vận hành tháp hỏng theo ba kiểu khác nhau. Dung dịch đủ đậm nhưng bơm yếu thì khí vẫn lọt. Bơm khoẻ nhưng dịch đã bão hoà muối thì khí cũng lọt. Cả hai đều ổn nhưng béc phun mòn, hạt sương to gấp đôi thì diện tích tiếp xúc giảm và hiệu quả tụt dần mà không có chỉ số nào báo.
EPA đặt năm yếu tố quyết định tính khả thi của phương pháp hấp thụ: có sẵn dung môi phù hợp hay không, hiệu suất yêu cầu, nồng độ chất ô nhiễm đầu vào, công suất xử lý khí, và giá trị thu hồi hoặc chi phí xử lý dòng dung dịch đã dùng. Bốn yếu tố đầu thuộc phần thiết kế; yếu tố thứ năm thuộc đúng phạm vi bài này, vì nó là chi phí của việc giữ cho pha lỏng còn dùng được.
Phần chọn loại dung dịch theo từng khí đã được trình bày riêng: tháp hấp thụ NaOH cho khí axit nói chung và cách tính lượng xút, tháp xử lý khí HCl, tháp xử lý khí clo, tháp xử lý khí H2S, và tính toán thiết kế tháp hấp thụ cho kích thước thân tháp. Ở đây chỉ nói phần lỏng.
Lưu lượng: từ tỷ lệ L/G ra lưu lượng bơm và số béc phun
Câu hỏi đầu tiên của phần lỏng là phun bao nhiêu. Câu trả lời không lấy từ kinh nghiệm mà từ một tỷ lệ có tên: L/G, tức lưu lượng pha lỏng trên lưu lượng pha khí.
Khoảng L/G của thiết bị hấp thụ và cách đổi đơn vị
EPA ghi rằng các nhà sản xuất thiết bị hấp thụ cấp tỷ lệ L/G cho xử lý khí axit trong khoảng 2 đến 20 gallon mỗi phút dung môi cho mỗi 1.000 cfm khí thải. Đây là đơn vị Mỹ, nên phải đổi trước khi dùng.
Phép đổi: 1 gallon Mỹ mỗi phút bằng 227,12 lít mỗi giờ; 1.000 cfm bằng 1.699,01 m³ mỗi giờ. Chia hai con số này cho nhau, cận dưới 2 gpm thành 454,25 ÷ 1.699,01 = 0,267 lít dịch cho mỗi m³ khí; cận trên 20 gpm thành 4.542,49 ÷ 1.699,01 = 2,673 lít cho mỗi m³.
Vậy khoảng L/G dùng được là 0,27 đến 2,67 lít dung dịch cho mỗi m³ khí thải. Khoảng rộng gấp mười lần, và chính độ rộng đó nói lên rằng L/G không phải một hằng số của ngành mà là kết quả của từng cặp khí – dung dịch. Một con số L/G duy nhất áp cho mọi tháp là con số không có nghĩa.
Vì sao khí tan tốt vẫn cần nhiều dịch hơn con số tính theo cân bằng
Cách tính L/G tối thiểu theo lý thuyết là lấy hiệu nồng độ khí vào – ra chia cho hiệu nồng độ lỏng ra – vào, tính từ đường cân bằng. EPA nói rõ giá trị tối thiểu này là không thực tế và phải nhân với hệ số điều chỉnh thường nằm trong khoảng 1,2 đến 1,5 mới ra L/G thực.
Nhưng với khí tan tốt, ngay cả con số đã nhân hệ số vẫn còn thấp hơn nhiều so với khoảng 0,27–2,67 L/m³. Lý do EPA đưa ra rất cụ thể: các phương trình đó chỉ cân bằng vật chất, không hề tính lượng dung dịch cần thiết để làm ướt bề mặt lớp đệm. Một lớp đệm khô vẫn có diện tích bề mặt danh nghĩa rất lớn, nhưng diện tích đó không tham gia truyền khối, vì khí chỉ tiếp xúc với vật liệu rắn chứ không tiếp xúc với màng lỏng.
Đây là chỗ hay bị hiểu sai khi đọc bảng tính. Với HCl tan trong nước, phép tính cân bằng cho ra một L/G rất nhỏ, và nếu chọn bơm theo đúng con số đó thì tháp chạy nhưng hiệu suất không đạt. Nguyên nhân không phải phản ứng chậm mà là nửa dưới lớp đệm không được ướt. EPA cũng nêu yêu cầu lưu lượng lỏng tối thiểu để làm ướt vật liệu đệm như một điều kiện riêng, tách khỏi điều kiện cân bằng.
Một khái niệm bổ sung là hệ số hấp thụ AF, mô tả quan hệ giữa đường cân bằng và tỷ lệ lỏng/khí. EPA ghi rằng với nhiều cặp khí – dung dịch, giá trị AF kinh tế nhất nằm quanh 1,5 đến 2,0. Dưới ngưỡng này thì phải tăng chiều cao lớp đệm để bù; trên ngưỡng này thì tăng lưu lượng bơm mà hiệu suất không tăng tương ứng, chỉ tốn điện.
Từ L/G ra lưu lượng bơm
Công thức thực dụng chỉ có một dòng: lưu lượng dịch bằng lưu lượng khí nhân với L/G, với hai bên cùng đơn vị thể tích. Một tháp chạy 10.000 m³/h khí, chọn L/G 1,5 L/m³, cần 15.000 L/h tức 15 m³/h dịch tuần hoàn.
Con số 15 m³/h đó là lưu lượng bơm, không phải lưu lượng nước bù. Nước bù chỉ bằng phần hao hụt: bay hơi cùng dòng khí sạch, cuốn theo sương qua tầng tách giọt, và xả đáy. Hai con số chênh nhau hàng chục lần, và nhầm lẫn giữa chúng là lỗi hay gặp khi lập dự toán.
EPA ghi nhận rằng hấp thụ được tăng cường bởi diện tích tiếp xúc lớn hơn và tỷ lệ lỏng/khí cao hơn, nhưng đồng thời cảnh báo tổn thất áp suất cao kéo theo công suất quạt cao và chi phí vận hành cao. Với pha lỏng, chi phí đó nằm ở bơm: bơm tuần hoàn chạy liên tục, nên chênh 1 m³/h trong nhiều giờ vẫn là tiền thật.
Hệ thống phun tháp scrubber: kiểm tra phân bố bằng phân tích chồng lấn ảo
Đủ lưu lượng chưa đủ. Cùng một lưu lượng, nếu bố trí béc sai thì vẫn có vùng khí đi qua mà không gặp giọt nào. Spraying Systems mô tả cách kiểm tra: phân tích chồng lấn ảo dựng mô hình các vùng phun và vùng chồng lấn, tính theo góc phun, lưu lượng và độ đều của độ phủ, biểu diễn bằng hệ số biến thiên CV — CV càng thấp thì độ phủ càng đều.
Phương pháp này cho phép tìm ra vùng thiếu phủ trước khi chế tạo, thay vì sau khi tháp đã chạy và không đạt. Ở hiện trường, dấu hiệu tương ứng là hai thứ mắt thường thấy được: vệt khô trong dòng khí và vệt ướt trên thành tháp. Vệt khô nghĩa là có vùng khí chưa tiếp xúc đủ; vệt ướt nghĩa là dịch bám thành thay vì phân bố vào lòng tháp, tức một phần lưu lượng bơm bị mất vào chỗ không có ích.
Ba điểm cần kiểm khi một hệ thống phun tháp scrubber đã chạy vài năm: góc phun còn khớp đường kính tháp không, số béc còn đủ theo lưu thiết kế không, và hạt sương có còn trong cỡ thiết kế không. Béc mòn làm hạt to lên, tổng lưu lượng gần như không đổi nên đồng hồ áp không báo gì, nhưng diện tích bề mặt giọt giảm và hiệu suất trượt dần. Đây là lý do béc phun nên được thay theo lịch kiểm tra chứ không chờ đến khi hỏng hẳn.
Nồng độ: pha xút công nghiệp 32 % xuống mức vận hành
Xút công nghiệp hiếm khi được mua ở nồng độ dùng trực tiếp. Dạng phổ biến là dung dịch đậm, và việc pha loãng tưởng như đơn giản nhưng lại là chỗ dễ sai số nhất trong toàn bộ phần lỏng, vì nó liên quan tới khối lượng riêng.
Một mét khối xút 32 % chứa bao nhiêu NaOH
Dung dịch NaOH 32 % khối lượng có khối lượng riêng khoảng 1,35 kg/L ở 20 °C. Một mét khối tức 1.000 lít, nặng khoảng 1.350 kg. Phần NaOH nguyên chất là 32 % của 1.350 kg, tức 432 kg.
Con số 432 kg này là điểm xuất phát cho mọi phép tính pha loãng. Nếu lấy 320 kg — tức 32 % của 1.000 kg — thì đã sai 112 kg mỗi mét khối, tương đương hơn một phần tư lượng xút thực có. Lỗi này rất hay gặp vì trên nhãn chỉ ghi phần trăm, không ghi khối lượng riêng.
Bảng tra khối lượng riêng theo nồng độ ở 20 °C cho các mốc liên quan: 5,56 % ứng với 1,06 kg/L; 10,1 % ứng với 1,11 kg/L; 20,07 % ứng với 1,22 kg/L; 30,2 % ứng với 1,33 kg/L; 32,1 % ứng với 1,35 kg/L; 40 % ứng với 1,43 kg/L; 49,44 % ứng với 1,52 kg/L.
Pha được bao nhiêu dịch 5 % hoặc 10 %
Giữ nguyên 432 kg NaOH và pha loãng: để có dịch 5 % khối lượng, tổng khối lượng dịch phải là 432 ÷ 0,05 = 8.640 kg, trừ đi 1.350 kg dung dịch gốc thì cần thêm khoảng 7.290 kg nước, và tổng thể tích thành phẩm khoảng 8,2 m³. Để có dịch 10 %, tổng khối lượng là 4.320 kg, thể tích khoảng 3,9 m³.
Nói cách khác, một phuy hoặc một téc chứa 1 m³ xút 32 % cho ra khoảng 8 m³ dịch vận hành ở mức 5 %, hoặc khoảng 4 m³ ở mức 10 %. Con số này dùng để đặt kích thước bể pha và tần suất nhập hàng, và cũng để kiểm tra lại hoá đơn: nếu lượng xút tiêu thụ hằng tháng lệch xa phép tính này thì vấn đề nằm ở phía tháp, không phải ở phía kho.
Hai lưu ý khi pha. Thứ nhất, pha loãng xút toả nhiệt mạnh, và thao tác đúng là rót xút vào nước chứ không rót nước vào xút — làm ngược lại thì phần nước ít bị đun nóng cục bộ và bắn lên. Thứ hai, nếu nước cấp có độ cứng cao thì canxi và magie trong nước sẽ kết tủa thành cặn cacbonat khi gặp xút; cặn này bám vào béc phun và lớp đệm, và nó không tan trở lại khi tăng nồng độ kiềm.
Vì sao không nên giữ nồng độ cao hơn mức cần
Trực giác thường nói xút càng đậm thì hấp thụ càng tốt, nên chọn nồng độ cao cho chắc. Cách nghĩ đó bỏ sót một dòng: mọi lít dịch rời khỏi bể qua đường xả đáy đều mang theo xút, và lượng xút mất đi bằng lưu lượng xả nhân với nồng độ xút trong bể.
Lưu lượng xả đáy lại không do nồng độ xút quyết định mà do cân bằng muối quyết định, sẽ tính ở phần dưới. Khi đã có B cố định, nồng độ xút càng cao thì tiền xút trôi theo nước càng nhiều, mà hiệu suất hấp thụ không tăng tương ứng — vì khi pha lỏng đã đủ kiềm để giữ pH trong cửa sổ phản ứng, thêm kiềm không làm phản ứng nhanh hơn nữa.
Còn một tác dụng phụ ngược chiều: pH càng cao thì dung dịch càng hấp thụ nhiều CO₂ trong khí thải, và mỗi phân tử CO₂ tiêu tốn hai phân tử NaOH để thành cacbonat. Nói cách khác, đẩy pH lên cao để chắc ăn lại làm tiêu xút vào một khí không cần xử lý.
Kết luận vận hành: nồng độ xút trong bể là biến phụ thuộc, không phải tham số độc lập. Nó được đặt ở mức thấp nhất mà vẫn giữ pH tại mép dưới của cửa sổ vận hành, ở đúng lưu lượng L/G đã chọn. Muốn biết mức đó là bao nhiêu thì phải đo, và đó là nội dung phần tiếp theo.
Ba phép đo trong vòng lặp lỏng và việc của từng phép
Một bể tuần hoàn thường có ba đầu đo: pH, độ dẫn, và đôi khi là tỷ trọng. Ba đầu đo này không thay thế nhau được, vì mỗi cái trả lời một câu hỏi khác nhau. Dùng sai câu trả lời cho sai câu hỏi là nguyên nhân phổ biến của việc vừa dư xút vừa không đạt khí ra.
pH: cửa sổ phản ứng
pH trả lời câu hỏi: trong dịch còn đủ kiềm tự do để kéo phản ứng về phía sản phẩm hay không. Với khí axit, pH càng thấp thì động lực hấp thụ càng nhỏ, và vì pH là thang logarit, tụt một đơn vị nghĩa là nồng độ ion OH⁻ giảm mười lần. Một cú tụt nửa đơn vị trong lúc bơm định lượng gặp sự cố đủ để khí ra vượt ngưỡng dù thân tháp không có gì thay đổi.
Vị trí đo quan trọng gần bằng giá trị đo. pH nên đo trong bể sau khi đã trộn đều, không đo ngay trên dòng hồi từ đáy tháp, vì lúc đó dịch vừa hấp thụ khí và chưa đồng nhất với phần còn lại của bể. Đo trên đường hồi sẽ cho một con số thấp hơn thực tế và dẫn tới việc bù xút quá tay.
Độ dẫn: tải muối, và quyết định thời điểm xả
Độ dẫn trả lời câu hỏi khác: trong dịch đang có bao nhiêu ion hoà tan. Với một bể tuần hoàn kín, độ dẫn là chỉ số thay thế hợp lý cho tải muối, vì muối sinh ra từ phản ứng không đi đâu ngoài đường xả đáy. Khi độ dẫn leo đều theo thời gian, đó là muối đang tích.
Vì vậy độ dẫn là tín hiệu để quyết định xả, không phải tín hiệu để quyết định bù xút. Nếu dùng độ dẫn để điều khiển bơm định lượng thì hệ sẽ tự triệt tiêu: muối tăng làm độ dẫn tăng, hệ hiểu là thiếu hoá chất và bơm thêm xút, độ dẫn càng tăng, vòng lặp không có điểm dừng.
Tỷ trọng: đọc nhanh, nhưng không tách được kiềm khỏi muối
Tỷ trọng là phép đo rẻ nhất và nhanh nhất, nhưng có một hạn chế về nguyên tắc: cả NaOH lẫn muối đều làm dung dịch nặng lên. Một giá trị tỷ trọng là một phương trình với hai ẩn, nên không giải ra được nồng độ kiềm.
Điều này không làm tỷ trọng vô dụng. Nó hữu ích theo hai cách: dùng để phát hiện thay đổi bất thường so với ngày hôm trước, và dùng để phát hiện sai sót trong khâu pha — ví dụ một mẻ pha bị rót nhầm lượng nước thì tỷ trọng lệch ngay. Nhưng không nên dùng nó để trả lời câu hỏi “còn bao nhiêu xút”.
Khi nào buộc phải chuẩn độ
Muốn biết chính xác nồng độ NaOH tính bằng g/L thì phải chuẩn độ axit – bazơ. Không có đầu đo liên tục nào thay được phép này trong một bể có cả kiềm lẫn muối, vì mọi đầu đo điện hoá đều cộng gộp tất cả các ion.
Bốn thời điểm nên chuẩn độ: sau khi đổi tải khí, sau khi nhận lô xút mới, khi pH và độ dẫn nói hai chuyện khác nhau, và định kỳ theo lịch để có mốc so sánh. Cách phân vai gọn nhất là: đầu đo liên tục cho biết hướng, chuẩn độ cho biết con số. Hệ điều khiển chạy theo hướng; sổ vận hành ghi theo con số.
Cân bằng muối: tính lưu lượng xả đáy thay vì xả theo lịch
Phần lớn tháp đang vận hành ở Việt Nam xả đáy theo lịch: mỗi hai tuần hoặc mỗi tháng thay một tỷ lệ nào đó của bể. Cách này đơn giản nhưng không liên quan gì tới lượng muối thực sinh ra, nên có lúc xả quá nhiều nước, có lúc để muối lên quá cao.
Công thức B = lượng muối phát sinh ÷ nồng độ muối cho phép
Ở trạng thái ổn định, muối vào bể bằng muối ra khỏi bể. Muối vào chỉ có một đường: phản ứng hấp thụ. Muối ra cũng chỉ có một đường đáng kể: xả đáy. Cân bằng hai vế cho ra công thức trực tiếp.
Lưu lượng xả B, tính bằng m³/h, bằng lượng muối phát sinh S, tính bằng kg/h, chia cho nồng độ muối cho phép trong bể C, tính bằng kg/m³. Ba đại lượng, một phép chia. Không có hệ số kinh nghiệm nào trong công thức này, vì nó chỉ là bảo toàn khối lượng.
Hai vế cần xác định riêng. S lấy từ hoá học: mỗi kg khí bị hấp thụ sinh ra một lượng muối xác định theo phân tử khối. C thì không lấy từ độ tan, mà lấy từ giới hạn phía sau: khả năng chịu clorua của vật liệu, ngưỡng của trạm xử lý nước thải, hoặc biên an toàn trước điểm kết tinh. Độ tan chỉ là trần tuyệt đối, và trần đó thường cao hơn nhiều so với mức nên vận hành.
Ví dụ với dòng khí HCl
Lấy một dòng khí 10.000 m³/h có nồng độ HCl 500 mg/m³. Lượng HCl mang vào là 5,0 kg/h. Theo phương trình HCl + NaOH, mỗi phân tử HCl cho một phân tử NaCl, nên hệ số chuyển đổi là 58,44 ÷ 36,46 = 1,603. Lượng muối phát sinh là 5,0 × 1,603 = 8,01 kg NaCl mỗi giờ.
Nếu bể được giữ ở 15 % muối, tức 150 kg/m³, lưu lượng xả là 8,01 ÷ 150 = 0,053 m³/h, khoảng 53 lít mỗi giờ. Nếu chỉ giữ ở 5 %, tức 50 kg/m³, lưu lượng xả là 160 lít mỗi giờ — gấp ba.
Nhưng cần đọc thêm một con số nữa. Trong 53 lít xả đó có 8,01 × (35,45 ÷ 58,44) = 4,86 kg clorua, tức nồng độ clorua khoảng 91.000 mg/L. Giảm lưu lượng xả ba lần thì nồng độ clorua trong dòng xả tăng ba lần. Tổng khối lượng clorua thải ra mỗi giờ không đổi, nên bài toán xử lý phía sau cũng không biến mất — nó chỉ đổi từ “nhiều nước loãng” sang “ít nước đậm”.
Với khí clo, đặc điểm này còn rõ hơn vì toàn bộ lượng clo bị hấp thụ chuyển thành clorua; bài tháp xử lý khí clo đã tính cụ thể trường hợp đó và so với giới hạn 500 mg/L của cột A trong QCVN 40:2025/BTNMT.
Đổi nồng độ muối cho phép thì đổi cái gì
Hạ C xuống thì B tăng theo tỷ lệ nghịch: nhiều nước xả hơn, nồng độ muối trong dòng xả thấp hơn, trạm xử lý dễ hơn, nhưng lượng nước cấp và lượng nước thải đều tăng. Nâng C lên thì ngược lại: ít nước hơn nhưng dòng xả đậm hơn, và biên an toàn trước kết tinh mỏng đi.
Điểm quan trọng là C không nên chọn theo độ tan. Với NaCl, độ tan bão hoà ở 20 °C là 26,4 % khối lượng, trong khi thực tế hầu như không hệ nào vận hành quá 15 % vì lý do ăn mòn và lý do nước thải. Nói cách khác, với NaCl thì kết tinh không phải ràng buộc; ràng buộc nằm ở phía sau bể.
Một biến nữa cần đưa vào khi đặt kích thước bể: lưu lượng nước bù không bằng B mà bằng B cộng phần bay hơi và phần cuốn theo sương. EPA lưu ý nhiệt độ khí vào cao không chỉ làm giảm tốc độ hấp thụ mà còn gây mất dung môi đáng kể do bay hơi, và trong trường hợp đó có thể phải đặt thiết bị tiền làm nguội. Với tháp làm việc ở khí nóng, phần bay hơi có thể lớn hơn phần xả đáy, nên bể phải có bù nước tự động chứ không chỉ có van xả.
Kết tinh: ba con số độ tan quyết định điểm chết của hệ
Muối không biến mất, nó chỉ đổi chỗ. Khi nồng độ vượt độ tan, muối kết tinh và chỗ nó kết tinh thường là chỗ khó thấy nhất: mặt trong đường ống hồi, góc bể, và bề mặt béc phun. Ba con số dưới đây cho biết mức độ nguy hiểm của từng loại muối.
NaCl 26,4 %: gần như không bao giờ chạm tới
Ở 20 °C, dung dịch NaCl bão hoà chứa 26,4 % khối lượng muối, tương đương khoảng 317 g/L ở khối lượng riêng 1,201 kg/L. Ngưỡng này cao hơn nhiều so với mức vận hành thực tế, nên với tháp hấp thụ HCl, kết tinh NaCl không phải là rủi ro chính.
Rủi ro của NaCl nằm ở hai chỗ khác. Một là ăn mòn: nồng độ clorua cao làm hỏng thép không gỉ, nên vật liệu phải chọn theo clorua chứ không theo pH. Hai là dòng thải: clorua không xử lý được bằng biện pháp hoá học thông thường trong trạm nước thải, nên phải tính từ khâu thiết kế. Cả hai đều đã được trình bày kỹ trong bài tháp xử lý khí HCl.
Na₂SO₄ 16,1 %: và cái bẫy nhiệt độ
Ở 20 °C, độ tan của Na₂SO₄ tính theo dạng khan là 19,19 g cho mỗi 100 g nước, tương đương 16,1 % khối lượng dung dịch bão hoà ở khối lượng riêng 1,15 kg/L, tức khoảng 185 g/L. Con số này thấp hơn NaCl đáng kể, nên với khí chứa lưu huỳnh, Na₂SO₄ là loại muối cần theo dõi trước.
Nhưng đặc tính nguy hiểm của nó không phải ở giá trị mà ở chiều biến thiên. Độ tan của Na₂SO₄ tăng rất nhanh từ 20 °C lên 32,4 °C, đạt khoảng 48 g trên 100 g nước ở 40 °C — gấp hai lần rưỡi giá trị ở 20 °C — rồi giảm dần khi nóng hơn nữa, còn khoảng 43 g ở 80 °C.
Hệ quả vận hành: muối này kết tinh khi nguội, không phải khi nóng. Trong lúc tháp chạy, dịch nóng nên hoà tan được nhiều; khi dừng máy qua đêm, khi trời trở lạnh, hoặc khi bù nước lạnh vào bể, dịch nguội đi và phần dư kết tinh ngay tại chỗ. Vì vậy cặn sunfat thường xuất hiện ở bể chứa và đường hồi, không phải trong lớp đệm đang nóng. Đây là lý do những hệ xả đáy theo lịch hay bị đóng cặn vào đúng mùa lạnh.
Na₂CO₃ 17,8 %: hệ quả của CO₂ trong khí
Ở 20 °C, Na₂CO₃ bão hoà ở 21,4 g trên 100 g nước, tương đương 17,8 % khối lượng và khoảng 213 g/L ở khối lượng riêng 1,194 kg/L. Nhưng muối này không đến từ khí cần xử lý mà từ khí không cần xử lý.
Khí thải lò hơi hoặc lò đốt chứa CO₂ ở mức phần trăm, trong khi khí ô nhiễm chỉ ở mức phần triệu. Dung dịch kiềm hấp thụ cả hai, và mỗi phân tử CO₂ tiêu tốn hai phân tử NaOH để thành cacbonat. Vì vậy lượng xút tiêu thụ thực tế thường cao hơn nhiều so với phép tính theo chất ô nhiễm, và phần chênh đó đi vào dòng muối cacbonat.
Khi bể đã tích nhiều cacbonat, thêm CO₂ có thể đẩy sang dạng bicacbonat, mà bicacbonat còn kém tan hơn cacbonat. Chuỗi này giải thích hai hiện tượng hay gặp cùng lúc: lượng xút tăng dần mà pH vẫn không giữ được, và cặn trắng xuất hiện ở đường hồi dù clorua và sunfat đều còn xa ngưỡng.
Một hệ quả thiết kế: nếu khí có CO₂ cao thì nên xử lý CO₂ như một tải thật khi tính lượng hoá chất, chứ không coi đó là hao hụt không giải thích được. Bài tháp hấp thụ NaOH đã có công thức tính lượng xút theo tải khí, áp dụng được cho cả hai loại khí nếu cộng đủ tải.
Sổ theo dõi ca: năm dòng số và cách đọc xu hướng
Ba phép đo và một công thức chỉ có giá trị nếu được ghi lại. Với dung dịch hấp thụ khí thải, yêu cầu này còn chặt hơn ở phần khí, vì pha lỏng thay đổi rất chậm và gần như không nhìn thấy được: một bể mất vài tuần mới bão hoà muối, và trong vài tuần đó không có hiện tượng nào để mắt phát hiện. Một sổ theo dõi ca gọn không cần nhiều dòng, nhưng mỗi dòng phải trả lời được một câu hỏi riêng và phải ghi cùng một vị trí đo mỗi lần.
| Chỉ số | Đo ở đâu | Xu hướng nói gì |
|---|---|---|
| pH bể tuần hoàn | Trong bể, sau khi trộn đều | Tụt dần trong một ca nghĩa là tải khí tăng hoặc bơm định lượng thiếu; tụt đột ngột nghĩa là sự cố bơm |
| Độ dẫn dòng xả | Trên đường xả đáy, trước điểm hoà với dòng khác | Leo đều nghĩa là muối tích; đây là căn cứ để quyết định xả, không phải lịch |
| Lưu lượng bơm tuần hoàn | Đồng hồ trên đường đẩy | Giảm nhẹ nghĩa là béc hoặc đường ống bắt đầu bít; giảm nhiều nghĩa là bánh công tác hoặc van |
| Chênh áp lớp đệm | Hai đầu lớp đệm | Tăng dần nghĩa là đệm đóng cặn hoặc bị bít; tăng kèm lưu lượng bơm giảm là dấu hiệu sớm nhất |
| Lượng nước bù | Đồng hồ tổng trên đường cấp | Tăng mà không đổi tải nghĩa là bay hơi nhiều hơn hoặc xả nhiều hơn dự kiến |
Giá trị của sổ nằm ở xu hướng chứ không ở từng con số. Một pH 8,7 hôm nay không nói gì; pH 8,7 hôm nay so với 9,3 tuần trước thì nói rất nhiều. Vì vậy quy tắc đầu tiên khi lập sổ là cố định vị trí đo và thời điểm đo, kể cả khi vị trí đó không phải chỗ thuận tiện nhất.
Quy tắc thứ hai là ghi cả những lần bất thường, không chỉ những ca bình thường. Ca có sự cố bơm định lượng, ca phải bù nước gấp, ca phải thay béc — đó là những mốc để đọc lại các đường xu hướng về sau. Một sổ chỉ toàn số đẹp thường là sổ không được ghi thật.
Về mặt kỹ thuật, các thông số này cũng là nhóm mà EPA dùng để theo dõi một tháp hấp thụ trong vận hành thực tế: lưu lượng lỏng, chênh áp, và các chỉ số hoá học của pha lỏng. Không cần đầu tư thiết bị đo liên tục cho tất cả — điều cần là mỗi thông số có một người chịu trách nhiệm đọc và một ngưỡng để báo.
Với phần lỏng, ba ngưỡng nên đặt trước khi vận hành: pH thấp nhất cho phép, độ dẫn cao nhất cho phép của dòng xả, và chênh áp cao nhất cho phép của lớp đệm. Ba ngưỡng này tương ứng ba câu hỏi của ba phép đo ở phần trên, và chúng đủ để phát hiện phần lớn sự cố trước khi khí ra vượt giới hạn. Cấu hình thiết bị để thực hiện các phép đo này, xem thêm scrubber tháp xử lý khí thải bằng nhựa PP; chi tiết tầng tách giọt và béc phun, xem demister tháp hấp thụ.
Vật liệu vỏ tháp và giới hạn nhiệt của từng họ nhựa được trình bày ở bài tháp xử lý khí thải composite.
Lượng dung dịch cần tuần hoàn do nguyên lý hấp thụ quyết định trước tiên — độ hòa tan và lớp màng nào đang kiểm soát — rồi mới đến phản ứng hóa học của thuốc thử.
Nguồn tham khảo
- U.S. Environmental Protection Agency, Wet Scrubbers for Acid Gas, OAQPS Control Cost Manual, Chapter 1 Section 5.2 (EPA/452/B-02-001) — tỷ lệ L/G của thiết bị hấp thụ, hệ số điều chỉnh 1,2–1,5, hệ số hấp thụ AF, điều kiện làm ướt lớp đệm, ảnh hưởng nhiệt độ khí vào. epa.gov
- U.S. Environmental Protection Agency, Monitoring by Control Technique — Wet Scrubber for Gaseous Control — các thông số theo dõi vận hành của tháp hấp thụ ướt. epa.gov
- Sigma-Aldrich, Solubility Table for Water at Temperature — độ tan của NaCl, Na₂SO₄ và Na₂CO₃ trong nước theo nhiệt độ, kèm nồng độ và khối lượng riêng của dung dịch bão hoà ở 20 °C. sigmaaldrich.com
- Spraying Systems Co., Is Your Gas Scrubber Performing as Designed? — phân tích chồng lấn ảo, hệ số biến thiên CV và kiểm tra độ phủ của hệ phun. spray.com
- Bảng khối lượng riêng dung dịch natri hydroxit theo nồng độ khối lượng ở 20 °C. wissen.science-and-fun.de
- Istay Kimya, Liquid Caustic Soda Density: 30–50 % NaOH Table — bảng đối chiếu khối lượng riêng xút lỏng ở 30 % và 50 %. istaykimya.com
- Bộ Nông nghiệp và Môi trường, QCVN 40:2025/BTNMT — Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải công nghiệp, thông số 28 Clorua. khcn.mard.gov.vn

Comments are closed