Tháp xử lý khí H2S: chọn dung dịch, giữ pH và xử lý tải cao

Latest Comments

No comments to show.
Tháp xử lý khí H2S

Tháp xử lý khí H2S là thiết bị hấp thụ dùng dung dịch kiềm hoặc dung dịch oxy hóa để chuyển hydro sunfua từ pha khí sang pha lỏng, giữ nồng độ khí thải dưới ngưỡng cho phép trước khi xả ra ống khói. Khác với phần lớn khí axit khác, H2S vừa độc ở nồng độ rất thấp, vừa có thể bay trở lại khỏi chính dung dịch vừa hấp thụ nó. Vì vậy một tháp H2S phải được tính theo hai chiều: chiều hấp thụ và chiều nhả.

Bài viết đi theo trình tự vận hành thực tế: vì sao H2S buộc phải tính khác, chọn dung dịch nào cho tải khí nào, giữ pH bao nhiêu, xử lý nồng độ cao ra sao, ba chi tiết hỏng trước thân tháp, ba dấu hiệu mất hiệu suất, và cuối cùng là dòng dịch thải chứa sunfua phải xử lý trước khi xả.

Điểm chính cần nắm

  • Hằng số Henry của H2S ở 25 °C là 0,0098 atm·m³/mol, tương đương hệ số không thứ nguyên 0,40; nước sạch ở cân bằng với khí 100 ppm chỉ giữ được khoảng 0,4 g H2S cho mỗi m³.
  • Hai nấc pKa 7,04 và 11,96 chia dung dịch thành ba vùng: dưới pH 7 gần như toàn bộ là H2S tự do, pH 8–10 chủ yếu là HS⁻, trên pH 12 mới chuyển sang S²⁻.
  • Hấp thụ bằng NaOH tiêu tốn 1,17 kg xút cho 1 kg H2S ở nấc HS⁻ và 2,35 kg ở nấc S²⁻; dải vận hành 8,5–9,5 nằm gọn ở nấc thứ nhất.
  • Oxy hóa hoàn toàn bằng NaOCl cần 4 mol NaOCl cho 1 mol H2S, tương đương 8,7 kg NaOCl nguyên chất cho 1 kg H2S.
  • Dịch thải chứa sunfua không được xả trực tiếp: QCVN 40:2025/BTNMT giới hạn sunfua ở 0,2 mg/L (cột A) và 0,5 mg/L (cột B).

Tác giả: Bofandeng · Kiểm duyệt kỹ thuật: Bộ phận Kỹ thuật Xicheng Việt Nam


Table of Contents

Vì sao H2S buộc tháp xử lý phải tính khác các khí axit khác

H2S có phân tử khối 34,08, nặng hơn không khí với tỷ trọng hơi 1,19, nên khi rò rỉ khí này có xu hướng lắng ở vùng thấp: hố ga, hầm bơm, bể chứa, rãnh thoát nước. Đây là lý do phần lớn tai nạn H2S trong nhà máy xảy ra dưới mặt đất chứ không phải trên cao. Về mặt xử lý khí, ba đặc tính dưới đây quyết định toàn bộ cách thiết kế tháp.

Hằng số Henry 0,40: nước sạch không giữ nổi H2S

Theo dữ liệu của PubChem, hằng số Henry của H2S ở 25 °C là 0,0098 atm·m³/mol. Chia cho tích số khí RT (khoảng 0,0245 m³·atm/mol ở 25 °C) ta được hệ số không thứ nguyên 0,40, nghĩa là ở trạng thái cân bằng, nồng độ H2S trong pha khí bằng 0,40 lần nồng độ trong nước. Nước chỉ giữ được H2S nhiều hơn không khí khoảng 2,5 lần — một con số rất khiêm tốn so với các khí tan tốt.

Độ tan của H2S là 3.980 mg/L ở 20 °C, nhưng đó là khi tiếp xúc với H2S nguyên chất ở 1 atm. Khí thải thực tế chỉ chứa vài chục đến vài trăm ppm, tức áp suất riêng phần nhỏ hơn hàng nghìn lần. Với khí 100 ppm, nước ở cân bằng chỉ chứa khoảng 0,0117 mol H2S cho mỗi m³, tương đương 0,4 g. Muốn hấp thụ 1 kg H2S mỗi giờ bằng nước sạch sẽ phải tuần hoàn cỡ 2.500 m³ nước mỗi giờ — không một trạm xử lý nào chịu nổi chi phí bơm và diện tích bể chứa như vậy. Đây chính là lý do mọi tháp H2S thực tế đều dùng phản ứng hóa học để kéo cân bằng về một phía, chứ không dùng nước.

Hai nấc pKa 7,04 và 11,96 chia chế độ vận hành thành hai vùng

H2S trong nước phân ly theo hai nấc: H2S ⇌ H⁺ + HS⁻ với pKa1 = 7,04, và HS⁻ ⇌ H⁺ + S²⁻ với pKa2 = 11,96. Tỷ lệ H2S còn ở dạng tự do được tính bằng 1/(1 + Ka1/[H⁺] + Ka1·Ka2/[H⁺]²). Kết quả cho thấy chỉ cần thay đổi pH một đơn vị là tỷ lệ này thay đổi gần một bậc độ lớn.

pH dung dịch Tỷ lệ H2S tự do Dạng chiếm ưu thế
7,0 52% H2S và HS⁻ gần cân bằng
8,0 9,9% HS⁻
8,5 3,4% HS⁻
9,0 1,1% HS⁻
9,5 0,35% HS⁻
10,0 0,11% HS⁻, bắt đầu có S²⁻

Điểm mấu chốt: chỉ dạng H2S mới bay hơi được. HS⁻ và S²⁻ là ion nên bị giữ lại trong pha lỏng. Nói cách khác, hiệu suất của một tháp H2S thực chất là hiệu suất giữ pH — thân tháp, đệm và béc phun chỉ tạo điều kiện để phản ứng xảy ra, còn quyết định khí đầu ra đạt hay không lại nằm ở bể tuần hoàn. Đây là khác biệt lớn nhất so với tháp hấp thụ SO2 hay HCl, nơi bản thân phản ứng đã gần như không thuận nghịch.

Ngưỡng mùi và giới hạn tiếp xúc là hai thước đo khác nhau

Ngưỡng nhận biết mùi của H2S nằm trong khoảng 0,001–0,13 ppm, và mức nhận biết rõ ràng vào khoảng 0,01 ppm — thấp hơn giới hạn tiếp xúc nghề nghiệp hàng trăm lần. Ngược lại, khi nồng độ vượt khoảng 100 ppm, khứu giác bị tê liệt và người lao động không còn ngửi thấy mùi nữa. Trong vận hành, “hết mùi” là dấu hiệu nguy hiểm chứ không phải dấu hiệu an toàn.

Về giới hạn tiếp xúc, OSHA quy định ngưỡng trần 20 ppm với đỉnh 50 ppm không quá 10 phút và mỗi ca chỉ một lần; NIOSH đặt giới hạn 10 ppm dạng ngưỡng trần 10 phút và mức nguy hiểm tức thời IDLH 100 ppm; ACGIH khuyến nghị 1 ppm trung bình 8 giờ và 5 ppm giới hạn ngắn hạn; ERPG lần lượt là 0,1 / 30 / 100 ppm cho ba mức. Nhiều tài liệu tiếng Việt ghi “10 ppm trong 8 giờ” và quy cho OSHA — cách ghi này không đúng, vì OSHA áp dụng ngưỡng trần cho H2S chứ không phải giá trị trung bình 8 giờ. Ở 600 ppm, chỉ 30 phút đã đủ gây tử vong, và 700–800 ppm gây chết nhanh.

Giới hạn khí thải theo QCVN 19:2024/BTNMT

QCVN 19:2024/BTNMT ban hành kèm Thông tư 45/2024/TT-BTNMT, có hiệu lực từ ngày 01/07/2025, quy định hydro sunfua là mục 6 trong bảng giới hạn đối với khí thải công nghiệp. Khác với phần lớn thông số chỉ có một dòng chung, H2S được chia theo nhóm thiết bị, và mức áp dụng chênh nhau đáng kể.

Nhóm thiết bị xả thải Cột A Cột B Cột C Oxy tham chiếu
Lò đốt chất thải từ 2 tấn/giờ trở lên 3 3 4 12%
Lò đốt chất thải dưới 2 tấn/giờ 3 4 5 12%
Lò nung clanke xi măng có đồng xử lý chất thải 3 5 8 13%
Thiết bị gia nhiệt, xử lý SO2, đốt khí đuôi trong sản xuất sản phẩm dừa 4 5 6 4%
Các thiết bị xả thải khác 6 7 8 Không quy định

Đơn vị là mg/Nm³. Dòng cuối cùng là dòng áp dụng cho phần lớn cơ sở không thuộc các nhóm đặc thù bên trên, với 6 mg/Nm³ ở cột A — tương đương khoảng 4,3 ppm ở 25 °C. Ngoài các nhóm trong bảng, quy chuẩn còn dòng riêng cho thiết bị nung trong sản xuất gốm sứ (4 / 6 / 8 mg/Nm³, oxy tham chiếu 4%), thiết bị sản xuất axit sunfuric (4 / 6 / 8, oxy 8%) và lò cốc trong sản xuất than cốc (2 / 2,5 / 3,0, oxy 7%). Con số 6 mg/Nm³ thấp hơn giới hạn tiếp xúc nghề nghiệp nhiều lần, nên không thể dùng giới hạn lao động để suy ra giới hạn khí thải. Cần lưu ý thêm: oxy tham chiếu chỉ đi kèm các dòng thiết bị đốt; với dòng “các thiết bị xả thải khác” thì so sánh trực tiếp trên nồng độ đo được, và giấy phép môi trường của từng cơ sở có thể đặt giá trị chặt hơn quy chuẩn.

Chọn dung dịch hấp thụ H2S theo tải khí đầu vào

Có bốn nhóm dung dịch được dùng phổ biến: NaOH, NaOCl (hoặc NaOH kết hợp NaOCl), FeCl3, và sắt chelate. Việc chọn không dựa trên “loại nào tốt nhất” mà dựa trên ba biến số: nồng độ H2S đầu vào, khí đi kèm trong dòng thải, và yêu cầu xử lý dòng dịch sau tháp. Phần nguyên lý và cách tính lượng dung dịch NaOH cho tháp hấp thụ đã được trình bày riêng trong bài tháp hấp thụ NaOH; ở đây chỉ so sánh ở góc độ chọn dung dịch cho H2S. Mỗi phương pháp xử lý khí H2S bằng tháp hấp thụ đều quy về cùng một câu hỏi: dung dịch đó chuyển được H2S thành dạng không bay hơi hay không, và chi phí xử lý dòng lỏng đi kèm là bao nhiêu.

NaOH: 1,17 kg xút cho 1 kg H2S ở nấc HS⁻, 2,35 kg ở nấc S²⁻

Phản ứng bậc một là H2S + NaOH → NaHS + H2O, bậc hai là NaHS + NaOH → Na2S + H2O. Với khối lượng mol NaOH 40,00 và H2S 34,08, lượng xút tối thiểu theo lý thuyết là 1,17 kg cho mỗi kg H2S nếu dừng ở NaHS, và 2,35 kg nếu chuyển hẳn sang Na2S. Đây là con số dùng để ước lượng chi phí hóa chất, chưa phải lượng cần mua: thực tế phải dư 5–15% để giữ pH, cộng thêm phần xút bị CO2 trong khí “ăn” mất.

Ví dụ một dòng khí 5.000 m³/h có nồng độ H2S 200 ppm. Mỗi m³ khí ở điều kiện tiêu chuẩn chứa 200 ppm tương đương 8,18 milimol H2S, tức 0,279 g; cả dòng thải mang theo khoảng 1,39 kg H2S mỗi giờ. Nếu vận hành ở pH 9, phần lớn lưu huỳnh nằm ở dạng HS⁻, lượng xút lý thuyết là 1,63 kg/h; nếu đẩy pH lên trên 12 để tạo Na2S, lượng xút tăng gấp đôi lên 3,27 kg/h mà hiệu suất hấp thụ gần như không cải thiện. Đây là lý do kinh tế rõ ràng để không vận hành ở pH quá cao.

NaOCl: oxy hóa tới sunfat nhưng tiêu hao gấp bốn lần

Nước Javen oxy hóa H2S tới sunfat theo phản ứng H2S + 4NaOCl → H2SO4 + 4NaCl, tức 4 mol NaOCl cho 1 mol H2S. Quy ra khối lượng, mỗi kg H2S cần khoảng 8,7 kg NaOCl nguyên chất — một con số rất lớn so với 1,17 kg của NaOH. Vì vậy trong thực tế NaOCl hiếm khi đóng vai trò tác nhân hấp thụ chính. Nó thường được dùng theo hai cách: bổ sung vào dịch tuần hoàn NaOH để oxy hóa nốt phần sunfua đã hấp thụ, hoặc dùng riêng cho dòng khí có nồng độ đầu vào thấp nhưng yêu cầu đầu ra rất sạch.

Khi dùng NaOCl, biến điều khiển nên là ORP chứ không phải pH, vì pH không cho biết còn bao nhiêu chất oxy hóa dư. Hai rủi ro cần kiểm soát: clo dư thoát ra khỏi tháp gây mùi và ăn mòn thiết bị phía sau, và việc dùng clo hữu cơ hóa làm tăng AOX trong dòng nước thải — chỉ tiêu này bị giới hạn ở nhiều ngành. Với khí thải có hợp chất hữu cơ, nên cân nhắc kỹ trước khi chọn NaOCl.

FeCl3 và sắt chelate: thu hồi lưu huỳnh, dùng được ở tải cao

FeCl3 vừa có tác dụng đông tụ vừa oxy hóa H2S thành lưu huỳnh nguyên tố, nhưng sắt bị tiêu hao theo phản ứng và sinh bùn, nên chỉ hợp với dòng khí nhỏ hoặc xử lý bổ sung. Sắt chelate (Fe-EDTA hoặc Fe-NTA) khắc phục điểm này: ion Fe³⁺ oxy hóa HS⁻ thành lưu huỳnh nguyên tố, Fe²⁺ sau đó được tái sinh bằng sục khí trong bể oxy hóa. Chất oxy hóa không mất đi, chỉ tiêu thụ điện và một lượng nhỏ xút để giữ pH.

Ưu điểm của sắt chelate là phù hợp với tải H2S cao, cho khí đầu ra sạch sâu, và thu được lưu huỳnh dạng bùn dễ tách thay vì một dòng NaHS phải xử lý tiếp. Nhược điểm là dung dịch đắt, nhạy với nhiệt độ và với nhiễm bẩn, và cần thêm một cụm thiết bị tái sinh bên cạnh tháp hấp thụ. Với công suất nhỏ, chi phí đầu tư này thường không hợp lý.

Bảng chọn dung dịch theo nồng độ H2S và khí đi kèm

Điều kiện dòng khí Dung dịch nên chọn Lý do
Dưới 100 ppm, khí sạch, ít CO2 NaOH, có thể bổ sung ít NaOCl Chi phí thấp, vận hành đơn giản, dòng thải NaHS nhỏ
100–1.000 ppm, có CO2 NaOH một cấp kèm kiểm soát carbonate Cần theo dõi độ bão hòa muối, tránh đóng cặn đệm
1.000–10.000 ppm (biogas, hầm ủ) Sắt chelate, sinh học hoặc vi hiếu khí Tiêu hao xút và dòng thải sunfua quá lớn nếu dùng kiềm
Có lẫn NH3 Tách cấp: rửa axit cho NH3 trước, rửa kiềm cho H2S sau Hai khí cần pH trái ngược nhau, gộp một cấp sẽ mất hiệu suất cả hai

Trường hợp khí chứa đồng thời H2S và NH3 đáng lưu ý riêng: NH3 cần môi trường axit để bị giữ lại, H2S cần môi trường kiềm. Xử lý gộp trong một dung dịch trung tính sẽ không giữ được khí nào đủ tốt. Cách bố trí hai cấp và các thông số vận hành cho trường hợp này đã được phân tích trong bài tháp khử mùi và bài tháp xử lý khí NH3.

Giữ pH nào để H2S không bay trở lại ống khói

Nếu chỉ nhớ một con số khi vận hành tháp H2S thì nên nhớ dải pH, không phải nồng độ xút. Bảng tỷ lệ H2S tự do ở phần trên cho thấy từ pH 8,5 lên pH 9,5, phần lưu huỳnh còn bay được giảm từ 3,4% xuống 0,35% — tức chỉ một đơn vị pH đã cải thiện hiệu suất giữ khí khoảng mười lần. Nhưng tăng pH không miễn phí, và cái giá không nằm ở xút.

Vì sao dải vận hành là 8,5–9,5 chứ không phải 10–12

Dưới pH 8,5, tỷ lệ H2S tự do tăng nhanh: ở pH 8 còn gần 10%, ở pH 7 lên tới 52%. Với cùng một thân tháp, khí đầu ra có thể vượt giới hạn chỉ vì pH tụt nửa đơn vị trong lúc bơm định lượng gặp sự cố. Vì vậy 8,5 được chọn làm mép dưới để còn khoảng dự phòng trước khi hiệu suất sụp.

Mép trên 9,5 được chọn vì ba lý do. Thứ nhất, vượt pH 10 một phần lưu huỳnh chuyển sang S²⁻, và để có thêm lượng S²⁻ đó phải tiêu tốn thêm gần một đương lượng xút — đúng bằng phần chênh giữa 1,17 và 2,35 kg NaOH cho mỗi kg H2S. Thứ hai, S²⁻ khi gặp môi trường axit sẽ nhả H2S trở lại, nên dòng dịch thải chứa S²⁻ khó xử lý hơn dòng chứa HS⁻. Thứ ba, pH càng cao thì dung dịch càng hấp thụ nhiều CO2, kéo theo bài toán carbonate ở mục dưới.

Một số thiết kế vẫn chạy 9,5–10,5 khi nồng độ đầu vào cao và yêu cầu đầu ra rất thấp. Cách làm này không sai, nhưng phải tính đủ chi phí xút tăng gấp đôi và chi phí xử lý dòng S²⁻ — thường thì phương án hai cấp ở pH thấp hơn lại rẻ hơn về tổng chi phí vận hành.

Nhiệt độ khí vào làm giảm lượng H2S giữ được

Hằng số Henry tăng theo nhiệt độ, nghĩa là cùng một pH nhưng khí vào nóng hơn thì lượng H2S còn lại trong pha khí ở trạng thái cân bằng cũng cao hơn. Với khí thải 40–50 °C, phần dự phòng của dải pH bị ăn mất một phần. Hai cách xử lý: bố trí tháp trước thiết bị gia nhiệt hoặc trước ống khói nóng, hoặc đặt một cụm làm nguội/pha loãng phía trước. Ngoài ra, phản ứng hấp thụ H2S vào xút tỏa nhiệt, nên với tải cao cần tính đến việc bể tuần hoàn tự nóng lên và bổ sung làm mát.

Một chi tiết dễ bỏ qua: điện cực pH đo tại bể tuần hoàn phải có bù nhiệt và phải được làm sạch định kỳ. Trong môi trường sunfua, lớp lưu huỳnh và muối bám trên màng đo làm giá trị đọc lệch dần về phía kiềm, khiến hệ thống tưởng đang dư kiềm trong khi thực tế đã thiếu.

CO2 trong khí làm trôi pH nhanh hơn H2S

Với khí thải có CO2, lượng xút tiêu hao do CO2 thường lớn hơn do H2S rất nhiều lần, đơn giản vì nồng độ CO2 cao hơn hàng trăm đến hàng nghìn lần. Một dòng 5.000 m³/h chứa 10% CO2 mang theo khoảng 20,5 kmol CO2 mỗi giờ; nếu hấp thụ hoàn toàn thành Na2CO3 sẽ cần khoảng 1.640 kg NaOH mỗi giờ, trong khi phần H2S 200 ppm chỉ cần khoảng 1,6 kg. Con số này giải thích vì sao không thể “đổ xút cho đủ” mà phải chấp nhận một tỷ lệ CO2 đi qua tháp.

Hệ quả vận hành là pH bị đẩy xuống bởi CO2 chứ không phải bởi H2S, và tốc độ trôi pH phụ thuộc tải lò hơi chứ không phụ thuộc nồng độ mùi. Khi nhà máy tăng công suất, pH tụt nhanh hơn dù tải H2S gần như không đổi. Đồng thời carbonate và bicarbonate tích tụ dần trong dịch tuần hoàn, vừa làm giảm khả năng giữ H2S của dung dịch, vừa tạo cặn trên đệm. Vì vậy với khí có CO2, chu kỳ xả đáy phải tính theo độ bão hòa muối chứ không theo nồng độ sunfua.

Đo pH hay ORP — chọn theo loại dung dịch

pH là biến điều khiển bắt buộc với mọi tháp dùng kiềm, vì nó quyết định tỷ lệ H2S tự do. ORP chỉ có ý nghĩa khi trong dung dịch có chất oxy hóa: NaOCl trong dung dịch kiềm, hoặc Fe³⁺ trong hệ sắt chelate. Với hệ chỉ dùng NaOH, đặt thêm ORP không cho thêm thông tin gì.

Với hệ có oxy hóa, pH và ORP trả lời hai câu hỏi khác nhau: pH cho biết H2S đã được chuyển thành HS⁻ chưa, ORP cho biết HS⁻ đã được oxy hóa tiếp chưa. Thiếu oxy hóa thì lưu huỳnh nguyên tố và NaHS tích tụ; thừa oxy hóa thì tốn hóa chất và có nguy cơ clo dư hoặc sunfat cao trong dịch thải. Ngưỡng ORP đặt bao nhiêu phụ thuộc từng hệ và phải xác định bằng thử nghiệm trên chính dòng khí đó — không có một giá trị chung dùng được cho mọi nhà máy.

Xử lý H2S nồng độ cao: biogas và khí sinh học

Khí sinh học là trường hợp đẩy thiết kế sang một vùng khác hẳn. Theo một nghiên cứu tổng quan trên Bioresource Technology Reports, nồng độ H2S trong biogas chưa xử lý dao động từ 50 đến 10.000 ppm tùy nguyên liệu đầu vào; một số nghiên cứu khác ghi nhận trường hợp lên tới 20.000 ppm. So với khí thải công nghiệp thông thường ở mức vài chục đến vài trăm ppm, đây là tải cao hơn một đến hai bậc độ lớn.

Vì sao một cấp tháp không đủ ở 1.000–10.000 ppm

Ở nồng độ này, ba vấn đề xuất hiện cùng lúc. Thứ nhất, lượng sunfua đưa vào dịch tuần hoàn lớn đến mức dòng xả đáy trở thành một dòng thải đáng kể, và chi phí xử lý dòng đó có thể vượt chi phí xút. Thứ hai, áp suất riêng phần H2S cao làm tăng lượng H2S còn lại ở trạng thái cân bằng, nên muốn đạt đầu ra thấp phải giữ pH cao hơn — kéo theo đúng bài toán S²⁻ và tiêu hao xút gấp đôi đã nêu. Thứ ba, biogas là sản phẩm cần dùng, không phải khí thải cần thải: không thể pha loãng bằng không khí, không thể để cuốn theo hơi kiềm, và mọi tổn thất nhiệt hay ẩm đều ảnh hưởng trực tiếp đến động cơ hoặc hệ nâng cấp phía sau.

Hai cấp kiềm hay một cấp sắt chelate

Hai phương án chiếm phần lớn thị trường. Phương án hai cấp kiềm dùng cấp một ở pH thấp để hấp thụ phần lớn H2S và giảm tải, cấp hai ở pH cao hơn hoặc có bổ sung chất oxy hóa để đánh bóng đầu ra. Cách này đơn giản, thiết bị quen thuộc, nhưng vẫn tạo dòng NaHS lớn và tiêu hao xút theo lượng lưu huỳnh đã hấp thụ.

Phương án sắt chelate hấp thụ và oxy hóa trong cùng một dung dịch, sau đó tái sinh bằng sục khí ở bể riêng. Vì chất oxy hóa được hoàn nguyên, chi phí vận hành chủ yếu là điện và lượng xút nhỏ để bù pH, không phải hóa chất tiêu hao theo kg lưu huỳnh. Đổi lại, dung dịch có tuổi thọ hữu hạn và cần được phân tích định kỳ để bổ sung sắt bị mất theo bùn lưu huỳnh.

Mốc đầu ra trước khi khí vào động cơ máy phát

Với mục đích đốt trực tiếp, một số tài liệu khuyến nghị giữ H2S trong khoảng 200–500 ppm. Các hợp đồng động cơ hiện đại thường yêu cầu chặt hơn nhiều so với mức này, tùy nhà sản xuất và tùy thời gian bảo hành. Vì vậy mốc thiết kế không nên lấy theo ngưỡng “cháy được” mà theo ngưỡng ghi trong tài liệu bảo hành thiết bị đốt. Khi cần mức đầu ra thấp hơn đáng kể, gần như luôn phải dùng phương án có bước oxy hóa hoặc tái sinh chứ không chỉ hấp thụ kiềm đơn thuần.

Ba chi tiết hỏng trước thân tháp

Trong thực tế bảo trì, phần lớn sự cố tháp H2S không nằm ở thân tháp — thân tháp bằng nhựa nhiệt dẻo thường bền — mà ở ba cụm phụ trợ. Bài tháp hấp thụ bằng nhựa PP trình bày cấu tạo và thông số của thân tháp; phần dưới đây chỉ nói về các điểm hỏng đặc thù của H2S.

Đệm bị bít bởi lưu huỳnh và muối sunfua

Khi quá trình oxy hóa không đủ, HS⁻ bị oxy hóa dở dang thành lưu huỳnh nguyên tố. Lưu huỳnh sinh ra dạng hạt mịn, bám vào bề mặt đệm và dần lấp các khe rỗng. Cùng lúc, nếu khí có CO2, cặn carbonate kết tinh trong các mao dẫn của đệm ướt. Hai quá trình cộng lại làm tổn thất áp suất tăng dần trong khi hiệu suất hấp thụ giảm — dấu hiệu nhận biết sớm chính là chênh áp qua lớp đệm.

Cách phòng gồm bốn việc: giữ ORP đủ để oxy hóa trọn lưu huỳnh thay vì dừng ở hạt; lắp lọc cơ khí trên dòng tuần hoàn để giữ hạt rắn; chọn đệm có kích thước lớn hơn và bề mặt mở hơn so với thiết kế cho khí sạch; và đặt lịch rửa đệm bằng dung dịch xút nóng định kỳ. Với dòng khí nhiều bụi, lắp thiết bị lọc bụi phía trước tháp rẻ hơn nhiều so với việc thay đệm.

Béc phun và tấm tách sương

Béc phun H2S hỏng theo một kiểu riêng: hạt lưu huỳnh bít lỗ phun nhỏ. Khi một vài béc bít, dung dịch không phân bố đều trên mặt cắt đệm, tạo vùng khô và vùng ướt quá mức; khí đi qua vùng khô thoát ra chưa được xử lý. Vì vậy trên tháp nhiều béc nên dùng loại lỗ lớn, bố trí thêm một hàng béc dự phòng, và lắp lưới lọc trước ống góp.

Tấm tách sương bị bít sẽ gây ra hai hệ quả nối tiếp: hơi kiềm cuốn ra ống khói làm ăn mòn thiết bị phía sau, và các giọt chứa sunfua khi khô đi sẽ nhả lại H2S — hiện tượng này khiến người vận hành tưởng tháp mất hiệu suất dù nồng độ trong thân tháp vẫn đạt. Kiểm tra bằng cách quan sát vệt ẩm trên ống khói và đo H2S ngay sau tấm tách sương.

Ăn mòn vùng ẩm ướt và đường xả đáy

H2S ẩm kết hợp với oxy tạo axit sunfuro và sunfuric, ăn mòn mạnh nhất ở vùng chuyển tiếp ướt–khô: thành ống khói phía trên tháp, cổ ống nối, và các nhánh rẽ không có lưu lượng. Thép cacbon hỏng nhanh ở đúng những vị trí này, trong khi phần thân tháp ngập trong dung dịch kiềm lại không sao. Vì vậy vật liệu mặt bằng phải chọn theo vùng ẩm ướt chứ không theo vùng ngập.

Đường xả đáy và đường tràn cũng là điểm chết người về an toàn: nếu nước ngưng tích trong đường ống kín, H2S có thể bị giữ lại và thoát ra khi mở nắp. Mọi điểm thấp cần có ống xả và van, và quy trình mở thiết bị phải có bước thông gió và đo khí trước khi vào.

Ba dấu hiệu tháp H2S mất hiệu suất và cách xử lý

Ba dấu hiệu dưới đây được xếp theo tần suất gặp trong vận hành. Điểm chung là cả ba đều không đòi hỏi mở tháp: chỉ cần đọc chênh áp, đọc pH và lấy mẫu dịch tuần hoàn là phân biệt được nguyên nhân.

H2S đầu ra tăng trong khi pH không đổi

Đây gần như luôn là sự cố thủy lực chứ không phải sự cố hóa học. Tỷ lệ lỏng/khí giảm vì một trong ba lý do: béc phun bít làm giảm lưu lượng thực tế, bơm tuần hoàn mòn cánh hoặc tắc lọc, hoặc lớp đệm bị bít khiến dung dịch chảy tràn bề mặt thay vì chảy qua lớp đệm. Kiểm tra theo thứ tự: chênh áp qua đệm trước, sau đó lưu lượng và dòng điện bơm, sau đó quan sát hình phun qua cửa kiểm tra, cuối cùng mới đo lại nồng độ H2S đầu vào.

Phản ứng sai thường gặp là tăng lượng xút khi thấy khí đầu ra tăng. Nếu nguyên nhân là thiếu tiếp xúc, tăng xút không bù được: pH có thể lên 10 mà khí đầu ra vẫn không giảm, trong khi dòng thải sunfua lại tăng theo. Tăng xút chỉ có tác dụng khi pH thực tế đang thấp hơn điểm đặt.

pH tụt nhanh bất thường

Cần phân biệt hai kiểu tụt. Tụt từ từ trong nhiều giờ thường do tải CO2 tăng — lò chạy công suất cao hơn, hoặc nhiên liệu ẩm hơn. Tụt đứng trong vài phút hầu như luôn là sự cố thiết bị: bơm định lượng mất điện, van một chiều rò ngược, hoặc đường hút bị hở nên bơm chạy mà không bơm được gì.

Việc cần làm là ghi lại tốc độ tụt pH theo giờ trong sổ vận hành. Sau vài tuần, đường cong này cho biết mức tiêu hao xút thực tế của nhà máy, từ đó tính lại liều định lượng và phát hiện sớm những thay đổi bất thường. Không có đường cong này thì mọi lần tụt pH đều phải xử lý theo cảm tính.

Dịch tuần hoàn bão hòa — khi nào phải xả đáy

Dung dịch bão hòa là trạng thái nguy hiểm nhất vì nó không biểu hiện qua pH. Khi nồng độ sunfua hòa tan và muối carbonate đã cao, áp suất riêng phần H2S của chính dung dịch tăng lên, và khí đầu ra vượt ngưỡng dù pH vẫn đúng điểm đặt. Người vận hành thường mất nhiều thời gian mới nhận ra vì mọi chỉ số trên bảng điều khiển đều bình thường.

Tiêu chí xả đáy nên chốt ngay từ khi đưa vào vận hành, gồm bốn chỉ tiêu: nồng độ sunfua hòa tan, nồng độ carbonate và bicarbonate, lượng cặn lơ lửng (chủ yếu là lưu huỳnh), và khối lượng riêng của dung dịch. Với khí có CO2, chỉ tiêu carbonate thường quyết định chu kỳ; với khí không CO2, chỉ tiêu sunfua quyết định. Xả một phần liên tục kèm bổ sung nước sạch luôn tốt hơn xả toàn bộ theo chu kỳ, vì nó giữ nồng độ ổn định và tránh cú sốc pH sau mỗi lần thay dịch.

Dòng dịch thải chứa sunfua phải xử lý trước khi xả

Mỗi kg H2S được hấp thụ ở nấc HS⁻ tạo ra khoảng 1,65 kg NaHS hòa tan; ở nấc S²⁻ là khoảng 2,29 kg Na2S. Toàn bộ lượng này nằm trong dòng xả đáy và không tự mất đi. Đây là phần thường bị bỏ sót khi lập dự toán, vì chi phí hóa chất cho tháp chỉ là một nửa câu chuyện — nửa còn lại là xử lý dòng lỏng đi ra.

Vì sao không được xả NaHS trực tiếp vào hệ thống nước thải

Dịch chứa NaHS khi gặp nước thải axit sẽ nhả H2S ngay tại điểm hòa trộn: hố ga, hố thu, trạm bơm. Đây là không gian kín, H2S nặng hơn không khí nên tích ở đáy, và nồng độ có thể vượt xa ngưỡng gây chết người chỉ sau vài phút. Rất nhiều vụ tai nạn H2S trong nhà máy bắt nguồn từ đúng đường này chứ không phải từ tháp đang vận hành.

Về mặt pháp lý, QCVN 40:2025/BTNMT giới hạn sunfua ở 0,2 mg/L cho cột A, 0,5 mg/L cho cột B và 1,0 mg/L cho cột C. Một kg H2S đã hấp thụ tương đương khoảng 940 g lưu huỳnh ở dạng sunfua; để pha loãng lượng này xuống ngưỡng cột B cần gần 1.900 m³ nước. Con số đó cho thấy pha loãng không phải là phương án — buộc phải xử lý.

Oxy hóa bằng NaOCl hoặc sục khí

Với dòng lưu lượng nhỏ, oxy hóa bằng NaOCl là cách gọn nhất: sunfua chuyển thành sunfat, không còn khả năng nhả khí. Điều khiển bằng ORP và kiểm tra clo dư trước khi xả, vì clo dư vừa gây mùi vừa tạo AOX. Với dòng lớn, oxy hóa bằng không khí có xúc tác hoặc xử lý sinh học rẻ hơn về hóa chất nhưng cần bể có thời gian lưu và sục khí đủ; sản phẩm trung gian thường là thiosulfat, vẫn cần kiểm tra trước khi xả.

Bể chứa trung gian phải kín, có thông gió cưỡng bức và có điểm đo H2S trước khi người vận hành mở nắp. Quy trình mở bể, hút bùn lưu huỳnh hay thay dung dịch đều phải qua bước đo khí, không dựa vào cảm nhận mùi — vì ở nồng độ nguy hiểm thì mùi đã biến mất.

Đối chiếu QCVN 40:2025/BTNMT cho sunfua

QCVN 40:2025/BTNMT được ban hành kèm Thông tư 06/2025/TT-BTNMT, thay thế bộ quy chuẩn nước thải công nghiệp cũ. Trong bảng giới hạn, sunfua (S²⁻) là thông số thứ 28, với giá trị 0,2 / 0,5 / 1,0 mg/L tương ứng cột A, B, C. Cột áp dụng phụ thuộc nguồn tiếp nhận và được xác định trong giấy phép môi trường của từng cơ sở, nên khi thiết kế bể xử lý sunfua cần lấy đúng cột trong hồ sơ của mình thay vì lấy cột B cho an toàn.

Ngoài sunfua, hai chỉ tiêu liên quan trực tiếp đến vận hành tháp cần theo dõi cùng: sunfat và COD. Sunfat tăng khi oxy hóa hoàn toàn bằng NaOCl hoặc không khí; COD tăng nếu clo dư hoặc dư chất khử trong dòng thải. Một bể xử lý sunfua đạt chỉ tiêu này nhưng làm vượt chỉ tiêu khác là tình huống khá phổ biến khi chuyển từ xút sang NaOCl mà không tính lại.

Tóm lại, ba yếu tố quyết định một tháp xử lý khí H2S chạy đúng không nằm ở thân tháp: chọn dung dịch theo tải khí, giữ pH trong dải 8,5–9,5, và xử lý dòng sunfua trước khi xả. Phần tính kích thước thân tháp, đường kính, chiều cao đệm, trở lực và chọn quạt đã được trình bày trong bài tính toán thiết kế tháp hấp thụ; phần chọn thiết bị theo họ tháp và so sánh vật liệu nằm trong bài tháp khử mùi cho khí thải hỗn hợp. Với dòng khí cần xử lý đồng thời nhiều khí axit, xem thêm scrubber tháp xử lý khí thải bằng nhựa PP để đối chiếu cấu hình thiết bị.

Với dòng khí có clo bên cạnh H₂S, cách giữ pH và xử lý dịch thải khác hẳn — xem bài tháp xử lý khí Clo.

Cách pha xút, đọc pH và tính xả đáy theo cân bằng muối được trình bày ở bài dung dịch hấp thụ khí thải.

Khi cần vỏ chịu được H₂S ẩm nóng, giới hạn nhiệt của từng họ nhựa nền có ở bài tháp xử lý khí thải composite.

Nguồn tham khảo

  1. National Center for Biotechnology Information, PubChem Compound CID 402 — Hydrogen sulfide (hằng số Henry, hằng số phân ly, độ tan, tỷ trọng hơi, ngưỡng mùi, giới hạn tiếp xúc). pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/402
  2. Bộ Tài nguyên và Môi trường, QCVN 19:2024/BTNMT — Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khí thải công nghiệp (ban hành kèm Thông tư 45/2024/TT-BTNMT). congbao.chinhphu.vn
  3. Bộ Nông nghiệp và Môi trường, QCVN 40:2025/BTNMT — Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải công nghiệp, thông số 28 Sunfua (S²⁻). khcn.mard.gov.vn
  4. Electronic Code of Federal Regulations, 29 CFR 1910.1000 Table Z-2 — giới hạn tiếp xúc nghề nghiệp của OSHA đối với hydrogen sulfide. ecfr.gov
  5. Bioresource Technology Reports, “Impacts to hydrogen sulfide concentrations in biogas when…” (nồng độ H2S trong biogas chưa xử lý 50–10.000 ppm tùy nguyên liệu). sciencedirect.com
  6. Environmental Engineering Research (2019), “Oxidization of hydrogen sulphide in biogas by manganese (IV) oxide…” (nồng độ H2S trong biogas thô 50–5.000 ppm, có trường hợp tới 20.000 ppm). eeer.org
  7. Biofuel Research Journal, “A review on prospects and challenges of biological H2S removal from biogas” (mức H2S khuyến nghị cho mục đích đốt trực tiếp 200–500 ppm). biofueljournal.com

Tags:

Categories:

Comments are closed