Điểm chính cần nắm
- Van gió PP đường ống không được chọn theo đường kính ống. Đường kính chỉ quyết định cỡ kết nối; cỡ van đúng được chọn theo lưu lượng gió và tốc độ gió cho phép trong đoạn ống đó.
- Trong hệ thống có bốn chức năng khác nhau và cần bốn loại van khác nhau: đóng mở cách ly, điều chỉnh lưu lượng, chống trào ngược và chống cháy. Một van không làm được cả bốn việc.
- Độ kín của van gió phải được ghi theo cấp độ kín của tiêu chuẩn kèm chênh áp thử, không ghi bằng chữ «kín khí cao». Chênh lệch giữa cấp kín nhất và mức rò thông thường có thể lên tới hơn mười lần.
- Không nên quy định độ rò của van theo phần trăm lưu lượng. Rò qua van phụ thuộc chênh áp và diện tích van, không phụ thuộc lưu lượng hệ thống, nên cùng một van đạt «1 % lưu lượng» ở hệ thống lớn sẽ rò gấp nhiều lần ở hệ thống nhỏ.
- Vị trí lắp quyết định hiệu quả: van đặt sai nhánh làm hệ thống mất cân bằng, van đặt sai phía quạt có thể đẩy quạt vào vùng làm việc nguy hiểm.
- Van gió PP nhỏ thường được đúc nguyên khối, van cỡ lớn được hàn từ tấm. Hai đường chế tạo này khác nhau về chiều dày thành, về mối nối và về cách kiểm tra.
- Nhiệt độ làm việc của van gió PP bị chặn ở 80 °C khi có tải — cùng giới hạn với các chi tiết PP khác. Khí thải nóng hơn cần kiểm tra nhiệt độ thực tế tại vị trí đặt van.
- Ba thông tin phải ghi khi đặt mua: chức năng của van, lưu lượng gió thiết kế qua van, và cấp độ kín yêu cầu kèm chênh áp thử.
Tác giả: Bofandeng · Kiểm duyệt kỹ thuật: Bộ phận Kỹ thuật Xicheng Việt Nam
1. Van gió PP đường ống là gì?
1.1 Phân biệt với van bướm đường ống chất lỏng
Trả lời ngắn gọn: van gió PP đường ống là thiết bị lắp trên tuyến ống dẫn khí hoặc khí thải, dùng để đóng mở, điều chỉnh lưu lượng hoặc chặn dòng khí ngược, với các bộ phận tiếp xúc khí được làm bằng polypropylene. Tên gọi trong tài liệu kỹ thuật tiếng Anh là air damper hoặc volume control damper.
Cần phân biệt với van bướm dùng cho đường ống chất lỏng. Hai sản phẩm có thể cùng vật liệu, cùng đường kính và cùng kiểu đĩa quay, nhưng khác nhau ở ba điểm. Thứ nhất, môi trường làm việc là khí chứ không phải chất lỏng, nên tiêu chí chính là độ kín khí chứ không phải độ kín chất lỏng. Thứ hai, chênh áp làm việc thấp hơn nhiều, thường chỉ vài trăm pascal, nên kết cấu thân nhẹ hơn. Thứ ba, tiêu chí chọn cỡ là tốc độ gió trong ống chứ không phải áp suất làm việc.
Hệ quả thực tế của việc nhầm hai sản phẩm: một van bướm đường ống chất lỏng lắp vào ống gió thường không đạt độ kín khí cần thiết, và một van gió lắp vào đường ống chất lỏng có thể không chịu được áp suất làm việc. Cấu tạo, vật liệu và cách chọn van bướm cho đường ống chất lỏng được trình bày riêng trong bài van bướm PP.
1.2 Hai đường chế tạo theo kích thước
Van gió PP đường ống trên thị trường được chế tạo theo hai đường khác nhau, và đường chế tạo phụ thuộc kích thước.
Cỡ nhỏ — đúc nguyên khối. Ở cỡ đường kính nhỏ, thân van được ép phun thành một khối liền, không có mối hàn. Ưu điểm là kín tuyệt đối ở thân, thành mỏng và đều, khối lượng nhẹ, và giá thấp khi sản lượng lớn. Nhược điểm là bị giới hạn bởi khuôn, nên chỉ có các cỡ nhất định và không làm được cỡ đặc biệt.
Cỡ lớn — hàn từ tấm. Ở cỡ lớn hơn, van được chế tạo từ tấm PP bằng cách cắt, uốn và hàn, giống như chế tạo ống gió và bồn. Ưu điểm là làm được mọi kích thước theo yêu cầu và không cần khuôn. Nhược điểm là có mối hàn, và mối hàn là vị trí cần kiểm tra khi nhận hàng. Trình tự cắt, hàn và nghiệm thu mối hàn được trình bày riêng trong bài gia công nhựa PP.
| Đường chế tạo | Áp dụng cho | Ưu điểm | Điểm cần kiểm tra |
|---|---|---|---|
| Đúc nguyên khối | Cỡ nhỏ, theo cỡ khuôn có sẵn | Không mối hàn, thành đều, nhẹ, giá thấp ở sản lượng lớn | Giới hạn cỡ; không sửa chữa tại chỗ được |
| Hàn từ tấm PP | Cỡ lớn và cỡ đặc biệt theo yêu cầu | Mọi kích thước, không cần khuôn, sửa chữa được tại chỗ | Chất lượng mối hàn; cần nghiệm thu theo thứ tự cắt – hàn – thử kín |
Khi so báo giá hai van cùng đường kính, cần hỏi van được đúc hay hàn. Hai van cùng cỡ danh nghĩa nhưng khác đường chế tạo có thể khác nhau về chiều dày thành và về khối lượng, và do đó khác nhau về độ cứng khi chịu chênh áp.
1.3 Dải kích thước và nhiệt độ làm việc
Van gió PP đường ống có mặt ở dải đường kính từ khoảng DN100 đến DN500 và lớn hơn nếu hàn từ tấm. Nhiệt độ làm việc liên tục có tải của PP là 0 đến +80 °C, và đây là giới hạn dùng để chọn van cho khí thải nóng. Giá trị nhiệt độ đầy đủ của vật liệu PP được trình bày trong bài nhựa PP là gì.
Một điểm thực tế quan trọng với ống gió thải: nhiệt độ cần so với giới hạn là nhiệt độ khí tại vị trí đặt van, không phải nhiệt độ môi trường xung quanh và cũng không phải nhiệt độ tại nguồn phát thải. Khí thải nguội dần theo chiều dài tuyến ống, nên một van đặt xa nguồn có thể làm việc ở nhiệt độ thấp hơn nhiều so với nhiệt độ khí tại nguồn. Ngược lại, van đặt ngay sau miệng hút tại nguồn chịu nhiệt độ cao nhất trong cả tuyến.
Một điểm nữa về môi trường: PP chịu được axit, kiềm và dung dịch muối thông thường, nhưng không chịu được dung môi thơm và dung môi clo hóa ở bất kỳ chiều dày nào. Với khí thải có hơi dung môi như toluen hoặc xylen, van PP không phù hợp và phải chuyển sang vật liệu khác. Khả năng chống hóa chất của PP theo từng nhóm chất được trình bày trong bài bồn chứa hóa chất PP.
2. Bốn loại van gió theo chức năng
Đây là phần quyết định nhiều nhất khi chọn van gió PP đường ống, và cũng là phần bị gộp chung nhiều nhất. Bốn chức năng dưới đây cần bốn loại van khác nhau; một van không làm được cả bốn việc.
| Chức năng | Loại van | Đặc điểm nhận biết | Dùng ở đâu |
|---|---|---|---|
| Đóng mở cách ly | Van đóng mở (isolation damper) | Chỉ có hai vị trí: đóng hoàn toàn hoặc mở hoàn toàn | Đầu nhánh cần cắt khỏi hệ thống khi bảo trì; đầu vào và đầu ra tháp xử lý |
| Điều chỉnh lưu lượng | Van điều chỉnh (balancing damper) | Có cơ cấu khóa giữ được vị trí trung gian | Nhánh cần cân bằng lưu lượng; nhánh phụ thuộc |
| Chống trào ngược | Van một chiều (backdraft damper) | Tự mở theo dòng khí và tự đóng khi dòng ngược lại; không có tay điều khiển | Đầu xả; nhánh chung giữa nhiều hệ thống; vị trí cần chặn gió lùa ngược |
| Chống cháy | Van chống cháy (fire damper) | Có cơ cấu tự đóng theo nhiệt độ hoặc theo tín hiệu báo cháy | Vị trí xuyên qua tường hoặc sàn có yêu cầu ngăn cháy lan |
2.1 Van đóng mở cách ly
Van đóng mở chỉ có hai trạng thái và không dùng để điều tiết. Điều quan trọng nhất của loại này là độ kín khi đóng, vì mục đích của nó là cắt hoàn toàn một nhánh khỏi hệ thống. Với van đặt ở đầu vào tháp xử lý, van đóng không kín nghĩa là khí chưa qua xử lý vẫn đi qua đường vòng.
Với loại van này, tiêu chí chọn là cấp độ kín và độ bền cơ cấu đóng mở theo số lần thao tác. Nếu van chỉ đóng vài lần mỗi năm khi bảo trì, cơ cấu đơn giản là đủ. Nếu van đóng mở theo chu kỳ sản xuất hằng ngày, cần chọn cơ cấu có tuổi thọ thao tác cao hơn và kiểm tra cấp độ kín định kỳ.
2.2 Van điều chỉnh lưu lượng
Van điều chỉnh dùng để phân bổ lưu lượng giữa các nhánh, và đặc điểm bắt buộc là phải giữ được vị trí trung gian sau khi điều chỉnh. Đây là điểm khác biệt cơ học so với van đóng mở: nếu cơ cấu không khóa được vị trí, van sẽ tự xê dịch theo rung động của dòng khí và hệ thống mất cân bằng sau vài tuần vận hành.
Một lỗi phổ biến trong thiết kế: dùng van điều chỉnh cho nhánh chính và van đóng mở cho nhánh phụ. Cách làm đúng ngược lại — van điều chỉnh đặt ở nhánh cần điều chỉnh, còn nhánh chỉ cần cắt khi bảo trì thì dùng van đóng mở. Đặt van điều chỉnh ở trục chính làm việc cân bằng trở nên khó hơn nhiều vì mỗi lần điều chỉnh trục chính lại làm thay đổi lưu lượng của toàn bộ các nhánh phía sau.
2.3 Van một chiều chống trào ngược
Van một chiều tự hoạt động, không có tay điều khiển: cánh van mở ra khi có dòng khí đi đúng chiều và đóng lại khi dòng khí đổi chiều hoặc khi không có dòng. Đây là loại van duy nhất trong bốn loại không cần người vận hành hoặc bộ truyền động.
Điểm cần lưu ý là van một chiều không kín tuyệt đối khi đóng, vì cánh van tự đóng bằng trọng lượng hoặc bằng lò xo chứ không được ép vào gioăng. Với yêu cầu chặn khí hoàn toàn, cần van đóng mở có bộ truyền động chứ không dùng van một chiều. Van một chiều phù hợp với chức năng ngăn gió lùa ngược và ngăn mùi, không phù hợp với chức năng cách ly an toàn.
Một điểm kỹ thuật ảnh hưởng tới tuổi thọ: cánh van một chiều cần được lắp ở vị trí mà trọng lượng cánh hỗ trợ việc đóng, tức lắp trên đoạn ống nằm ngang hoặc trên đoạn ống thẳng đứng có dòng khí đi lên. Lắp sai chiều trọng lực làm cánh van không đóng hết khi mất dòng, và van mất chức năng dù còn nguyên vẹn.
2.4 Van chống cháy
Van chống cháy tự đóng khi nhiệt độ vượt ngưỡng hoặc khi nhận tín hiệu báo cháy, với mục đích ngăn lửa và khói lan theo tuyến ống giữa các khu vực. Đây là hạng mục thuộc yêu cầu phòng cháy chữa cháy của công trình, không phải hạng mục tối ưu hiệu suất.
Với ống gió nhựa PP, cần lưu ý một điểm: một số tuyến ống gió thải hóa chất có yêu cầu chống cháy ở vị trí xuyên tường hoặc xuyên sàn, và khi đó van chống cháy phải được chọn theo yêu cầu phòng cháy của công trình. Vật liệu PP có loại pha phụ gia chống cháy, nhưng phụ gia chống cháy không thay thế được van chống cháy — đây là hai biện pháp khác nhau và không loại trừ nhau.
3. Chọn theo lưu lượng, tốc độ gió và độ kín
3.1 Vì sao không chọn van theo đường kính ống
Cách chọn phổ biến trên thị trường là chọn van gió PP đường ống cùng đường kính với ống. Cách này đúng về mặt kết nối nhưng chưa đủ về mặt kỹ thuật, vì nó bỏ qua hai thông số quyết định: lưu lượng gió qua đoạn ống đó và tốc độ gió cho phép.
Tốc độ gió là thông số quan trọng vì hai lý do. Tốc độ cao làm tăng tổn thất áp suất trên toàn tuyến, và tổn thất tăng theo bình phương tốc độ — nên tăng gấp đôi tốc độ làm tổn thất tăng khoảng bốn lần. Tốc độ cao cũng làm tăng tiếng ồn do dòng khí, và tiếng ồn là tiêu chí bị bỏ qua nhiều nhất trong hệ thống công nghiệp.
Dải tốc độ khuyến nghị khác nhau theo vị trí trong hệ thống và theo loại công trình. Với nhà máy công nghiệp, dải cho phép rộng hơn so với công trình công cộng vì tiếng ồn nền trong nhà máy vốn đã lớn.
| Vị trí trong hệ thống | Tốc độ khuyến nghị — công trình công cộng (m/s) | Tốc độ khuyến nghị — nhà máy công nghiệp (m/s) |
|---|---|---|
| Miệng hút khí từ ngoài | 2,5 – 4,5 | 5 – 6 |
| Đoạn nối từ thiết bị gia nhiệt tới quạt | 3,5 – 4,5 | 5 – 7 |
| Ống gió trục chính | 5,0 – 8,0 | 6 – 12 |
| Ống gió nhánh | 2,5 – 3,0 | 4,5 – 9 |
Dải tốc độ trong bảng trên là dải khuyến nghị cho hệ thống thông gió nói chung (Engineering ToolBox — Velocity Classification of Ventilation Ducts). Với hệ thống hút khí thải có bụi hoặc hơi ẩm, tốc độ tối thiểu còn phải bảo đảm đủ để cuốn theo hạt bụi và không để hơi ngưng tụ trên thành ống — đây là ràng buộc riêng của hệ thống xử lý, không nằm trong bảng thông gió thông thường. Nguyên tắc chung của hệ thống xử lý khí thải được trình bày trong bài tháp xử lý khí thải.
Cách tính cỡ van từ lưu lượng: lấy lưu lượng thiết kế của đoạn ống chia cho tốc độ gió cho phép để ra tiết diện cần thiết, từ đó suy ra đường kính. Bước này phải làm trước khi chọn cỡ van, không phải sau. Trong thực tế, van được chọn cùng cỡ với ống vì ống đã được tính đúng — nhưng nếu ống được chọn theo quy tắc kinh nghiệm mà không tính lưu lượng, thì van cũng sai theo.
3.2 Độ kín: cấp theo tiêu chuẩn, không ghi bằng lời
Các bảng thông số van gió trên thị trường thường ghi «độ kín khí cao» hoặc «hiệu suất kín khí cao» mà không kèm số liệu. Đây là cách ghi không dùng được để nghiệm thu, vì không có ngưỡng nào để đối chiếu.
Cách ghi có tiêu chuẩn là dùng cấp độ rò theo AMCA Standard 511, trong đó mỗi cấp ứng với một mức rò tối đa đo bằng lưu lượng trên một đơn vị diện tích van, tại một chênh áp xác định. Cấp kín nhất là Class 1A với mức rò 3 cfm/ft² tại chênh áp 1 in. w.g., tương đương khoảng 0,25 kPa (Johnson Controls — Leakage Class Definitions theo AMCA).
| Cấp độ rò | Mức rò tối đa | Điều kiện đo |
|---|---|---|
| Class 1A | 3 cfm/ft² (khoảng 0,92 m³/(phút·m²)) | Chỉ định nghĩa tại chênh áp 1 in. w.g. (0,25 kPa) |
| Class 1 | 4 cfm/ft² tại 1 in. w.g.; 8 cfm/ft² tại 4 in. w.g.; 11,3 cfm/ft² tại 8 in. w.g. | Mức rò tăng theo chênh áp |
Hai điểm cần hiểu đúng về cấp độ rò. Thứ nhất, rò là một hàm của chênh áp: cùng một van, chênh áp tăng thì mức rò tăng, nên mọi giá trị rò chỉ có nghĩa khi đi kèm chênh áp đo. Thứ hai, chênh lệch giữa cấp kín nhất và mức rò thông thường của van gió rất lớn — tài liệu của Ruskin nêu cấp 1A có mức rò 3 cfm/ft² so với mức rò thông thường khoảng 40 cfm/ft², tức chênh hơn mười lần (Ruskin — Damper Leakage Rates).
Một điểm quan trọng hơn mà cùng tài liệu nêu rõ: không nên quy định độ rò của van theo phần trăm lưu lượng của hệ thống. Lý do là rò qua van phụ thuộc chênh áp và diện tích van, không phụ thuộc lưu lượng hệ thống. Nếu quy định «rò không quá 1 % lưu lượng», thì khi lưu lượng hệ thống tăng lên, cùng một van với cùng mức rò tuyệt đối sẽ tự động «đạt» yêu cầu — trong khi lượng khí thực tế rò ra không đổi. Cách quy định đúng là mức rò trên đơn vị diện tích van tại một chênh áp xác định.
3.3 Ảnh hưởng của rò gió tới hiệu quả xử lý
Trong hệ thống xử lý khí thải, rò gió qua van đóng có hai hệ quả trái ngược nhau tùy vị trí van.
Van đóng ở nhánh trước tháp xử lý. Nếu một nhánh đang được cắt ra để bảo trì nhưng van không kín, khí thải từ nhánh đó vẫn đi vào hệ thống. Nếu nhánh đó đi vào tháp, tải xử lý tăng ngoài thiết kế. Nếu nhánh đó được cắt để đi thẳng ra ống xả, khí chưa xử lý đi ra môi trường — đây là trường hợp nghiêm trọng nhất.
Van đóng ở nhánh sau tháp xử lý. Khí rò qua van đã qua xử lý, nên hệ quả chủ yếu là thay đổi phân bố lưu lượng giữa các nhánh chứ không phải phát thải. Với vị trí này, yêu cầu độ kín có thể nới hơn.
Nguyên tắc suy ra: yêu cầu cấp độ kín phải đặt theo vị trí van trong hệ thống, không đặt đồng loạt cho mọi van. Đặt cùng một cấp kín cao cho tất cả các van làm tăng giá mà không giải quyết được vị trí quan trọng nhất, và ngược lại đặt cấp kín thấp cho van ở nhánh cắt ra ống xả là lỗi thiết kế.
4. Vị trí lắp trong hệ thống
Cùng một loại van gió PP đường ống, đặt ở hai vị trí khác nhau cho hai kết quả khác nhau. Phần này trình bày bốn vị trí thường gặp và điều cần lưu ý ở mỗi vị trí.
| Vị trí | Loại van phù hợp | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Nhánh rẽ từ trục chính | Van điều chỉnh có khóa vị trí | Đây là vị trí cân bằng lưu lượng; van phải giữ được vị trí sau khi chỉnh |
| Trục chính | Van đóng mở | Không dùng để điều tiết vì mỗi lần chỉnh làm đổi lưu lượng toàn bộ nhánh phía sau |
| Đầu vào tháp xử lý | Van đóng mở, cấp kín cao | Van đóng không kín làm khí chưa xử lý đi qua đường vòng |
| Đầu ra tháp xử lý hoặc đầu xả | Van đóng mở hoặc van một chiều | Khí đã qua xử lý nên yêu cầu kín có thể nới hơn |
4.1 Van tại nhánh và van tại trục chính
Nguyên tắc phân bổ: van điều chỉnh đặt ở nhánh, van đóng mở đặt ở trục chính. Lý do là quan hệ giữa lưu lượng nhánh và lưu lượng trục chính. Khi điều chỉnh một van ở trục chính, lưu lượng của toàn bộ các nhánh phía sau thay đổi cùng lúc, nên việc cân bằng phải làm lại từ đầu. Khi điều chỉnh một van ở nhánh, chỉ nhánh đó thay đổi, và các nhánh đã cân bằng trước đó giữ nguyên.
Trình tự cân bằng suy ra từ nguyên tắc này: cân bằng từ nhánh xa nhất hoặc nhánh có trở lực lớn nhất trước, rồi tiến dần về trục chính. Làm ngược lại — chỉnh trục chính trước — sẽ phải lặp lại nhiều lần.
Một điểm về vị trí đặt van điều chỉnh trong nhánh: nên đặt van trên đoạn ống thẳng, cách các chi tiết gây nhiễu dòng như cút, chạc ba hoặc thu nhỏ ít nhất vài lần đường kính. Đặt van sát ngay sau chạc ba làm dòng khí vào van không đều, nên quan hệ giữa góc mở và lưu lượng trở nên khó dự đoán và việc cân bằng mất nhiều thời gian hơn.
4.2 Van ở đầu vào và đầu ra tháp xử lý
Đây là hai vị trí quan trọng nhất về mặt môi trường, vì lý do khác nhau.
Van ở đầu vào tháp tiếp xúc khí thải chưa xử lý — tức là khí có nồng độ chất ăn mòn cao nhất trong toàn hệ thống, và có nhiệt độ cao nhất. Đây là vị trí cần kiểm tra nhiệt độ thực tế và nồng độ hơi ăn mòn trước khi chọn vật liệu. Cũng vì đây là khí chưa xử lý, yêu cầu cấp độ kín của van ở vị trí này là cao nhất trong hệ thống.
Van ở đầu ra tháp tiếp xúc khí đã qua xử lý, nồng độ chất ăn mòn thấp hơn nhiều, nhưng khí vẫn còn hơi ẩm và có thể còn mang theo giọt dung dịch hấp thụ. Điểm cần lưu ý ở vị trí này là nước ngưng tụ: hơi ẩm ngưng trên cánh van và trên trục có thể làm tăng mô men thao tác và gây ăn mòn cục bộ tại trục. Nên bố trí van ở đoạn ống có độ dốc thoát nước ngưng, và với van có bộ truyền động, kiểm tra định kỳ khả năng đóng mở đúng hành trình.
Cấu tạo và nguyên lý của tháp xử lý khí thải, bao gồm vị trí các nhánh và thiết bị phụ trợ, được trình bày trong bài tháp xử lý khí thải. Cấu tạo tuyến ống gió dẫn khí được trình bày trong bài ống gió nhựa PP.
4.3 Van và quạt: tương tác phải tránh
Đây là điểm kỹ thuật bị bỏ qua nhiều nhất khi bố trí van gió, và cũng là điểm có thể gây hỏng thiết bị.
Quạt trong hệ thống có một đường đặc tính thể hiện quan hệ giữa lưu lượng và áp suất. Khi van trên tuyến ống bị đóng, trở lực của hệ thống tăng lên và điểm làm việc của quạt dịch chuyển về phía lưu lượng nhỏ, áp suất cao. Nếu van đóng hoàn toàn, quạt có thể bị đẩy về vùng lưu lượng gần bằng không — vùng mà công suất tiêu thụ và nhiệt độ làm việc của quạt thay đổi mạnh so với điểm thiết kế.
Hai hệ quả cần tránh. Thứ nhất, với quạt ly tâm, vùng lưu lượng thấp có thể làm dòng khí trong quạt không ổn định và gây rung động; vận hành lâu ở vùng này làm mòn ổ trục và có thể hỏng cánh quạt. Thứ hai, động cơ quạt có thể bị quá dòng vì công suất tiêu thụ ở vùng lưu lượng thấp không giảm tương ứng với lưu lượng.
Cách xử lý trong thực tế là không đóng van hoàn toàn khi quạt đang chạy nếu hệ thống không được thiết kế cho điều đó. Ba biện pháp bổ sung: lắp van xả nhánh để dòng khí luôn có đường đi tối thiểu; đặt liên động giữa van và quạt để quạt dừng trước khi van đóng hoàn toàn; và kiểm tra dòng điện động cơ quạt ở trạng thái van đóng để xác nhận động cơ không bị quá dòng. Với hệ thống có quạt ly tâm PP, các thông số chọn quạt được trình bày riêng tại quạt ly tâm bằng nhựa PP.
5. Cân bằng và kiểm tra sau khi lắp
5.1 Đo lưu lượng tại từng nhánh
Lắp van gió PP đường ống đúng loại và đúng vị trí vẫn chưa đủ: hệ thống cần được cân bằng, nghĩa là điều chỉnh các van nhánh sao cho lưu lượng thực tế tại mỗi nhánh khớp với lưu lượng thiết kế.
Trình tự cân bằng gồm bốn bước. Xác nhận hệ thống đang chạy ở điều kiện thiết kế — quạt chạy đúng tốc độ, các van cách ly mở hoàn toàn, và các cửa lấy gió đang ở vị trí thiết kế; cân bằng khi hệ thống chưa ở điều kiện thiết kế thì kết quả phải làm lại. Mở tất cả van điều chỉnh về vị trí mở hoàn toàn trước khi đo. Đo và điều chỉnh từ nhánh xa nhất về trục chính, ghi lại lưu lượng và vị trí van của từng nhánh. Ghi lại toàn bộ vị trí van vào biên bản bàn giao để lần sau có cơ sở đối chiếu.
| Bước | Việc làm | Dấu hiệu làm sai |
|---|---|---|
| 1. Xác nhận điều kiện thiết kế | Quạt đúng tốc độ; van cách ly mở hoàn toàn; cửa lấy gió đúng vị trí | Cân bằng xong nhưng lưu lượng lệch khi hệ thống vào sản xuất |
| 2. Mở toàn bộ van điều chỉnh | Đưa tất cả van nhánh về mở hoàn toàn | Nhánh đã chỉnh bị ảnh hưởng khi chỉnh nhánh khác |
| 3. Đo và chỉnh từ nhánh xa nhất | Đo lưu lượng từng nhánh, chỉnh van, ghi giá trị | Phải lặp lại nhiều vòng vì chỉnh trục chính trước |
| 4. Ghi biên bản vị trí van | Ghi vị trí từng van và lưu lượng đạt được | Lần bảo trì sau không biết vị trí chuẩn để khôi phục |
5.2 Khóa vị trí van điều chỉnh
Sau khi cân bằng xong, mỗi van điều chỉnh phải được khóa ở vị trí đã chọn. Đây là bước bị bỏ qua nhiều nhất, và hệ quả là hệ thống mất cân bằng trở lại sau vài tuần vận hành do rung động của dòng khí làm cánh van xê dịch.
Ba cách khóa phổ biến: cơ cấu khóa bằng bulông hãm trên trục van; chốt định vị theo nấc; và đánh dấu vị trí trên thân van rồi siết cơ cấu hãm. Cách nào cũng được, miễn là vị trí không thay đổi được nếu không tháo cơ cấu hãm. Với van có bộ truyền động điện, vị trí được giữ bằng tín hiệu điều khiển, nhưng vẫn nên ghi lại giá trị đặt để đối chiếu khi hệ thống có sự cố.
Một điểm liên quan tới thiết bị: van điều chỉnh dùng trong hệ thống khí thải ăn mòn có thể cần bộ truyền động điện thay vì thao tác tay, vì vị trí van nằm trên cao hoặc trong khu vực khó tiếp cận. Khi đó cần chọn bộ truyền động có phản hồi vị trí để xác nhận van thực sự ở vị trí đặt — xem thêm van nhựa PP lắp động cơ điện.
5.3 Kiểm tra định kỳ
Bốn hạng mục cần kiểm tra định kỳ với van gió PP trong hệ thống khí thải.
Hành trình đóng mở. Với van có bộ truyền động, kiểm tra van đi hết hành trình từ đóng hoàn toàn đến mở hoàn toàn. Hành trình không hết thường do cánh van bị cấn hoặc do cơ cấu truyền động lệch, và nguyên nhân gốc thường là vật lạ hoặc cặn muối bám trên cánh.
Cặn bám và tinh thể muối. Trong hệ thống khí thải có hơi axit hoặc kiềm, cặn muối có thể kết tinh trên cánh van và trên trục. Cặn tích tụ làm tăng mô men thao tác và cuối cùng làm van không đóng hết. Đây là nguyên nhân hỏng phổ biến nhất của van gió trong hệ thống xử lý khí thải, và cách xử lý là vệ sinh định kỳ chứ không phải thay van.
Ăn mòn trục van. Trục là chi tiết kim loại duy nhất tiếp xúc khí ở nhiều kiểu van. Kiểm tra vùng trục tại gioăng làm kín; ăn mòn ở đây không nhìn thấy từ bên ngoài cho tới khi trục gãy. Với khí thải có HCl hoặc clo, nên kiểm tra sớm hơn chu kỳ thông thường.
Độ kín khi đóng. Với van cách ly ở nhánh quan trọng, kiểm tra độ kín định kỳ bằng cách đo nồng độ hoặc lưu lượng ở phía sau van khi van đóng. Đây là cách duy nhất xác nhận van còn thực hiện đúng chức năng cách ly, vì van vẫn đóng mở được về mặt cơ học trong khi đã mất độ kín.
6. Câu hỏi thường gặp
6.1 Van gió PP chịu được nhiệt độ bao nhiêu?
Giới hạn nhiệt độ làm việc liên tục có tải của PP là 0 đến +80 °C, và van gió PP đường ống luôn có tải cơ học nên 80 °C là giá trị dùng để thiết kế. Tuy nhiên nhiệt độ cần so với giới hạn là nhiệt độ khí tại vị trí đặt van, không phải nhiệt độ tại nguồn phát thải — khí thải nguội dần theo chiều dài tuyến ống, nên van đặt xa nguồn có thể làm việc ở nhiệt độ thấp hơn nhiều. Nếu khí tại vị trí van vượt 80 °C, cần chuyển sang vật liệu chịu nhiệt cao hơn hoặc bố trí làm nguội khí trước khi vào đoạn ống có van.
6.2 Van gió PP và van gió inox khác nhau thế nào?
Khác nhau ở cơ chế hỏng và ở khối lượng. Van inox hỏng do ăn mòn điện hóa, và mức độ phụ thuộc nồng độ, nhiệt độ và cả nồng độ oxy hòa tan trong khí ẩm — có môi trường inox 316 chịu tốt, có môi trường hơi axit clohydric ăn mòn inox rất nhanh. Van PP không bị ăn mòn điện hóa nên với hơi axit và kiềm thông thường PP thường bền hơn, nhưng PP lại không chịu được hơi dung môi thơm và dung môi clo hóa ở bất kỳ chiều dày nào. Về khối lượng, van PP nhẹ hơn nhiều nên dễ lắp trên ống gió đường kính lớn và không cần giá đỡ riêng cho van.
6.3 Van gió PP có dùng được cho khí thải có dung môi không?
Phụ thuộc loại dung môi. Dung môi cực tính như hơi cồn và glycol thường dùng được ở nồng độ và nhiệt độ vừa phải. Hơi dung môi thơm như toluen, xylen và hơi dung môi clo hóa như diclorometan thì không dùng được với PP — kể cả thân van, cánh van và vật liệu làm kín. Với nhóm này phải chuyển sang vật liệu khác. Một điểm riêng của van so với ống: ngay cả khi thân và cánh chịu được, vật liệu làm kín vẫn có thể bị trương và mất đàn hồi, làm van mất độ kín dù còn nguyên vẹn về hình dạng.
6.4 Van một chiều PP có kín hoàn toàn không?
Không. Van một chiều tự đóng bằng trọng lượng cánh hoặc bằng lò xo, không có cơ cấu ép cánh vào gioăng, nên khi đóng vẫn có rò. Van một chiều phù hợp với chức năng ngăn gió lùa ngược và ngăn mùi, không phù hợp với chức năng cách ly an toàn. Nếu yêu cầu là chặn khí hoàn toàn ở một nhánh, phải dùng van đóng mở có bộ truyền động và ghi cấp độ kín yêu cầu vào đơn hàng.
6.5 Nên chọn van gió PP đúc hay hàn từ tấm?
Phụ thuộc kích thước và số lượng. Cỡ nhỏ theo cỡ khuôn có sẵn thì van đúc có ưu thế: không mối hàn, thành đều, nhẹ, giá thấp khi sản lượng lớn. Cỡ lớn hoặc cỡ đặc biệt thì phải hàn từ tấm, vì khuôn không có sẵn và chi phí làm khuôn không kinh tế cho số lượng nhỏ. Khi so báo giá hai van cùng đường kính, cần hỏi van được đúc hay hàn, vì hai van cùng cỡ danh nghĩa nhưng khác đường chế tạo có thể khác nhau về chiều dày thành và về khối lượng.
7. Kết luận
Chọn van gió PP đường ống đúng gồm bốn bước theo thứ tự: xác định chức năng của van trong hệ thống, tính lưu lượng và tốc độ gió để ra cỡ, xác định cấp độ kín theo vị trí van, rồi mới chọn vật liệu và đường chế tạo. Bỏ qua bước nào cũng dẫn tới van đúng cỡ nhưng sai chức năng hoặc sai độ kín.
Ba điểm dễ sai nhất. Thứ nhất, chọn van theo đường kính ống thay vì theo lưu lượng và tốc độ gió. Thứ hai, ghi yêu cầu độ kín bằng chữ «kín khí cao» thay vì bằng cấp độ kín kèm chênh áp — trong khi chênh lệch giữa cấp kín nhất và mức rò thông thường lên tới hơn mười lần. Thứ ba, đóng van hoàn toàn khi quạt đang chạy mà không kiểm tra điểm làm việc của quạt, trong khi đây là thao tác có thể đẩy quạt vào vùng lưu lượng thấp nguy hiểm.
7.1 Đọc tiếp trong cùng nhóm nội dung
Về cấu tạo năm bộ phận, cách phân loại và cách đọc cỡ DN chung cho mọi loại van gió PP, đọc van gió PP là gì. Nếu cần cấu tạo, vật liệu và cách chọn van bướm cho đường ống chất lỏng, đọc van bướm PP. Nếu van là một hạng mục trong hệ thống xử lý khí thải, đọc tháp xử lý khí thải và ống gió nhựa PP. Nếu cần hiểu vật liệu PP ở mức cơ bản, đọc nhựa PP là gì. Nếu van dùng trên tuyến dẫn hóa chất lỏng, đọc bồn chứa hóa chất PP. Nếu khí thải có axit, kiềm hoặc dung môi và cần chọn đúng vật liệu gioăng và trục, đọc van gió PP chịu hóa chất. Và nếu cần hiểu phần chế tạo và nghiệm thu chi tiết nhựa, đọc gia công nhựa PP.
Nguồn tham khảo
- Engineering ToolBox — Velocity Classification of Ventilation Ducts (dải tốc độ gió khuyến nghị theo vị trí trong hệ thống, cho công trình công cộng và nhà máy công nghiệp).
- Johnson Controls — Leakage Class Definitions (định nghĩa cấp độ rò của van gió theo AMCA: Class 1A mức rò 3 cfm/ft² tại 1 in. w.g.; Class 1 với các giá trị theo chênh áp 1, 4, 8 và 10 in. w.g.).
- Ruskin — Damper Leakage Rates (rò là hàm của chênh áp; cấp 1A có mức rò 3 cfm/ft² so với mức rò thông thường khoảng 40 cfm/ft²; không nên quy định độ rò theo phần trăm lưu lượng; UL 555S cho van chống cháy).
- SIMONA AG — prod.info PP — thông tin kỹ thuật bán thành phẩm PP (dải nhiệt độ làm việc liên tục có tải 0…+80 °C; khả năng chống hóa chất; ba nhóm chất không dùng được với PP).
- TWI (The Welding Institute) — Hot gas welding of plastics: Part 1 — the basics (hàn khí nóng cho ống thông gió và thiết bị chứa hóa chất; yêu cầu que hàn cùng loại polymer; ảnh hưởng của bọt khí trong que hàn).
- IPEX — Chemical Resistance Guide for Polypropylene, 2nd Edition (nhiệt độ khuyến nghị tối đa theo từng chất và nồng độ).

Comments are closed