Van điều chỉnh gió PP là gì? Đặc tính van, bộ truyền động và cách chọn

Latest Comments

No comments to show.
Van điều chỉnh gió PP

Điểm chính cần nắm

  • Van điều chỉnh gió PP là van gió có khả năng dừng tấm đĩa ở vị trí bất kỳ giữa đóng và mở theo tín hiệu điều khiển, khác với van đóng mở chỉ có hai trạng thái. Chỉ loại van này mới điều chỉnh được lưu lượng.
  • Tín hiệu điều khiển và lưu lượng không đi cùng một đường. Bộ truyền động nhận tín hiệu và quay đĩa gần như tuyến tính theo tín hiệu, nhưng lưu lượng qua van thay đổi phi tuyến theo góc quay.
  • Valve authority — tỉ số giữa trở lực của van khi mở hoàn toàn và trở lực toàn tuyến — quyết định van có điều chỉnh được hay không. Van lắp trên nhánh có trở lực lớn hơn nhiều so với van sẽ mất khả năng điều chỉnh, dù van vẫn còn tốt.
  • Nhà sản xuất định cỡ lưu lượng thiết kế của van bướm ở khoảng 70° góc quay, không phải 90°. Phần hành trình còn lại gần như không thêm lưu lượng.
  • Chọn bộ truyền động theo cách điều khiển: hai cấp (on/off), ba điểm (3-point), hay điều chỉnh 0–10 V và 4–20 mA. Ba loại này lắp đổi cho nhau được về cơ khí nhưng không thay thế được về chức năng.
  • Vị trí an toàn khi mất điện phải chốt trước khi đặt hàng. Trong dòng khí đang chảy, hồi về mở cần mô men lớn hơn hồi về đóng.
  • Tiết lưu bằng van luôn tiêu tốn năng lượng: năng lượng bị tiêu tán dưới dạng chênh áp. Van làm việc ở vị trí tiết lưu thường xuyên là dấu hiệu nên xem lại biến tần.
  • Nhiệt độ làm việc có tải của PP là 0…+80 °C. Gần giới hạn này độ cứng của đĩa và khe hở đĩa–thân thay đổi, làm tăng mô men cần thiết và tăng độ trễ.

Tác giả: Bofandeng · Kiểm duyệt kỹ thuật: Bộ phận Kỹ thuật Xicheng Việt Nam

Table of Contents

1. Van điều chỉnh gió PP là gì?

Van điều chỉnh gió PP là van gió làm bằng nhựa polypropylene, có khả năng dừng tấm đĩa ở bất kỳ vị trí nào giữa đóng và mở theo tín hiệu điều khiển, nhằm thay đổi lưu lượng gió đi qua tuyến ống. Van đóng mở chỉ có hai trạng thái; van điều chỉnh tồn tại để giữ một lưu lượng đặt trước.

Trong thực tế vận hành, nhu cầu giữ lưu lượng xuất hiện ở nhiều điểm: giữ tốc độ hút tại chụp hút để không hút quá mạnh làm cuốn theo sản phẩm, giữ lưu lượng vào tháp hấp phụ để thời gian tiếp xúc với than hoạt tính không đổi, hoặc giữ cân bằng giữa các nhánh hút trong một xưởng có nhiều điểm phát thải.

1.1 Van điều chỉnh gió và van điều tiết gió — một thiết bị, hai cách gọi

Hai cụm «van điều chỉnh gió PP» và «van điều tiết gió PP» được dùng cho cùng một thiết bị. Không có khác biệt kỹ thuật giữa hai cách gọi: cùng là van có tín hiệu điều khiển và cùng phải giữ được vị trí trung gian. Khi đọc tài liệu hoặc hỏi báo giá, hai cụm này dùng thay nhau được.

Cần phân biệt với cách gọi theo hình dạng. Van bướm PP là cách gọi theo kết cấu đĩa quay quanh trục — nói về hình dạng, không nói về chức năng. Một van bướm PP có thể là van đóng mở hoặc van điều chỉnh tùy bộ truyền động lắp trên nó. Cách gọi theo môi trường cũng khác: van bướm cho đường ống chất lỏng và van bướm cho ống gió là hai nhóm khác nhau về dung sai và về yêu cầu kín, dù cùng hình dạng đĩa. Phần so sánh chi tiết giữa hai nhóm này đã có ở bài van bướm PP.

1.2 Ba chức năng dễ nhầm trên tuyến ống gió

Trên một tuyến ống gió công nghiệp, ba chức năng sau thường bị gộp thành một khi đặt hàng:

  • Đóng mở cách ly — đĩa chỉ ở một trong hai vị trí, mục đích là cắt hẳn một nhánh khỏi dòng chính khi nhánh đó ngừng vận hành.
  • Điều chỉnh lưu lượng — đĩa phải giữ được vị trí trung gian và giữ được lâu dài, mục đích là duy trì một lưu lượng.
  • Chống trào ngược — chỉ cho dòng đi một chiều, tự đóng khi dòng đảo.

Theo tài liệu kỹ thuật của Greenheck về bộ truyền động cho van gió, đây là hai nhóm điều khiển khác nhau và được đặt tên khác nhau: điều khiển hai vị trí (two-position) chỉ mở hoặc đóng hoàn toàn, còn điều khiển điều chỉnh (modulating) đưa van tới bất kỳ vị trí nào giữa hai đầu. Một van lắp bộ truyền động hai vị trí không làm được việc của van điều chỉnh, và ngược lại.

Còn một chức năng thứ tư là van chống cháy. Đây là hạng mục riêng, chịu tiêu chuẩn riêng và có yêu cầu lắp đặt riêng, không nên gộp vào cùng nhóm van công nghệ. Bức tranh đầy đủ về bốn chức năng và cách chúng phối hợp trong một hệ thống đã được trình bày ở bài van gió PP đường ống trong hệ thống.

1.3 Vì sao kiểu đĩa bướm được dùng phổ biến cho ống gió PP

Kiểu van gió PP dạng bướm — cách gọi khác là van gió PP cánh bướm — chiếm ưu thế trong ống gió vì ba lý do. Thứ nhất, kết cấu gọn: chiều dài mặt bích nhỏ nên dễ chèn vào đoạn ống có sẵn. Thứ hai, chênh áp trên tuyến ống gió thường thấp, nằm trong dải mà đĩa bướm làm việc được với mô men nhỏ. Thứ ba, chế tạo bằng PP đơn giản: đĩa, trục và thân đều là chi tiết tròn xoay, cỡ nhỏ đúc nguyên khối, cỡ lớn hàn từ tấm.

Chính kết cấu đĩa bướm lại tạo ra nhược điểm lớn nhất của nó. Quan hệ giữa góc quay của đĩa và lưu lượng đi qua van không tuyến tính. Đây không phải lỗi chế tạo mà là đặc tính hình học của đĩa, và nó quyết định toàn bộ cách chọn bộ truyền động về sau.

Với khí thải có tính axit, vật liệu còn là một ràng buộc riêng. Thép mạ kẽm nhúng nóng chỉ bền trong dung dịch có pH khoảng 5,5–12; dưới pH 3 hoặc trên pH 13,5 thì lớp mạ bị ăn mòn nhanh. Tài liệu của Hiệp hội Mạ kẽm Hoa Kỳ nêu rõ rằng với những môi trường hóa chất này phải dùng thép không gỉ hoặc polymer. Đó là lý do PP xuất hiện trong tuyến ống khí thải. Nhưng PP mềm hơn thép, và độ mềm đó quay lại ảnh hưởng tới đặc tính điều chỉnh, như trình bày ở mục 3.3.

2. Đặc tính van và valve authority — vì sao cùng một van, chỗ điều chỉnh được chỗ không

Hai van giống hệt nhau, lắp ở hai vị trí khác nhau trên cùng một hệ thống, có thể cho hai kết quả hoàn toàn khác nhau: một van điều chỉnh mượt, một van gần như chỉ còn hai trạng thái. Nguyên nhân nằm ở đặc tính và ở valve authority.

2.1 Đặc tính cố hữu và đặc tính khi lắp vào hệ thống

Cần phân biệt hai loại đường cong. Đặc tính cố hữu (inherent characteristic) là đường cong đo trong phòng thí nghiệm được công nhận, với chênh áp trên van được giữ không đổi trong suốt hành trình. Đặc tính khi lắp (installed characteristic) là đường cong thực tế khi van nằm trong hệ thống, nơi chênh áp trên van thay đổi liên tục theo độ mở.

Sự khác nhau giữa hai loại này rất lớn. Khi van mở ra, lưu lượng tăng, trở lực trên van giảm, và do đó chênh áp đặt lên van cũng giảm theo. Đường cong trong catalogue vì thế không dự đoán được hành vi của van trong ống thật. Mọi tính toán điều chỉnh phải dựa trên đặc tính khi lắp.

2.2 Valve authority: tỉ số trở lực quyết định khả năng điều chỉnh

Tài liệu Damper Application Engineering của Johnson Controls định nghĩa valve authority là tỉ số giữa chênh áp trên van khi van mở hoàn toàn và tổng chênh áp của toàn hệ thống đường ống tại lưu lượng thiết kế. Ví dụ trong tài liệu: van mở hoàn toàn gây chênh áp 0,1 in. w.g. trên tổng 2 in. w.g. của hệ thống, authority bằng 5 %.

Con số này quyết định hình dạng đường cong khi lắp. Johnson Controls khuyến nghị chọn authority theo kiểu đĩa: van đĩa đối xứng (opposed blade) nên đạt authority 8–10 %, còn van đĩa song song (parallel blade) nên đạt 20–25 % để có đặc tính khi lắp gần tuyến tính. Với van điều khiển nói chung, cùng tài liệu khuyến nghị nên chọn authority ít nhất 50 % khi có thể, và ghi nhận rằng một van có đặc tính phần trăm đều (equal percentage) với authority khoảng 33 % cho quan hệ giữa hành trình và lưu lượng gần như tuyến tính.

Tài liệu của ISA về đặc tính van điều khiển đưa ra các dải tham chiếu tương ứng: tuyến tính khi tỉ số chênh áp nằm khoảng 0,60–1,0; parabol cải tiến 0,35–0,60; phần trăm đều 0,20–0,35. Tài liệu cũng nêu ngưỡng thực hành: nếu tỉ số này dưới 0,20 thì nên xem lại đường ống hoặc thông số kỹ thuật, vì cần tối thiểu khoảng 0,20 mới đạt được vòng điều khiển tương đối tuyến tính.

Nói gọn: van nhỏ lắp trên nhánh có trở lực lớn hơn nhiều lần so với trở lực của van sẽ có authority thấp. Van vẫn quay, vẫn kín, nhưng gần như toàn bộ lưu lượng đã đi qua ở nửa đầu hành trình và nửa sau không còn tác dụng. Đây là lỗi chọn van phổ biến nhất trong hệ thống hút cục bộ, và nó không sửa được bằng cách chỉnh bộ truyền động.

2.3 Ba câu hỏi phải trả lời trước khi đặt hàng

  1. Van này để đóng mở hay để điều chỉnh? Nếu chỉ để cắt nhánh, van đóng mở và bộ truyền động hai vị trí là đủ và rẻ hơn. Nếu để giữ lưu lượng, phải là van điều chỉnh với bộ truyền động điều chỉnh.
  2. Trở lực của van khi mở hoàn toàn chiếm bao nhiêu phần trở lực toàn tuyến? Nếu con số này quá nhỏ so với phần còn lại của hệ thống, van sẽ không điều chỉnh được. Cách xử lý là giảm cỡ van, hoặc chủ động thêm trở lực vào nhánh, chứ không phải đổi bộ truyền động.
  3. Cần giữ lưu lượng nào và sai số cho phép bao nhiêu? Lưu lượng đặt trước và dung sai cho phép quyết định độ chính xác cần thiết của bộ truyền động, và quyết định vành làm việc ở mục 3.2.

3. Góc mở đĩa bướm và lưu lượng: vì sao quan hệ không tuyến tính

Đây là phần giải thích vì sao một van điều chỉnh đúng vẫn có thể điều chỉnh kém: với van gió PP cánh bướm, quan hệ giữa góc quay của đĩa và lưu lượng vốn đã không tuyến tính.

3.1 Quan hệ góc mở – lưu lượng: vì sao không tuyến tính

Diện tích thông gió mà đĩa bướm mở ra không tỉ lệ với góc quay. Với một đĩa quay quanh trục giữa, phần diện tích mở ra xấp xỉ theo hàm (1 − cosin) của góc quay tính từ vị trí đóng: tăng chậm ở đầu hành trình và nhanh dần về cuối. Thêm vào đó, hệ số lưu lượng của dòng qua khe hở cũng thay đổi theo góc. Kết quả là lưu lượng không tỉ lệ với hành trình.

Tài liệu về van bướm của Johnson Controls ghi nhận đặc tính khi lắp của van bướm nằm gần với đặc tính cố hữu phần trăm đều. Nghĩa là mỗi độ quay ở vùng gần mở hoàn toàn làm lưu lượng thay đổi nhiều hơn hẳn so với cùng một độ quay ở vùng đầu hành trình.

Hệ quả trực tiếp: bộ truyền động nhận tín hiệu 0–10 V và quay đĩa gần như tuyến tính theo tín hiệu, nhưng lưu lượng đi qua van thì không. «Tuyến tính» ở tầng tín hiệu không đồng nghĩa với «tuyến tính» ở tầng lưu lượng. Mọi vòng điều khiển lưu lượng phải được hiệu chỉnh trên cơ sở này, không phải trên cơ sở tín hiệu.

3.2 Vùng nhạy và vùng bão hòa — chọn vị trí làm việc ở đâu

Tài liệu van bướm của Johnson Controls đưa ra một nguyên tắc định cỡ rất cụ thể: chọn cỡ van bướm sao cho lưu lượng thiết kế đạt được ở khoảng 70° góc quay, không phải ở 90°. Phần hành trình từ khoảng 70° tới 90° chỉ thêm một lượng lưu lượng nhỏ.

Từ đó suy ra vành làm việc nên đặt. Nếu van thường xuyên chạy ở vùng 85–90° thì phần lớn tín hiệu điều khiển bị «bão hòa»: tăng tín hiệu không tăng được lưu lượng. Nếu van thường xuyên chạy ở vùng rất gần đóng thì sai số cơ khí nhỏ cũng gây sai số lưu lượng lớn, vì diện tích thay đổi nhanh nhất ở đoạn này.

Vành làm việc hợp lý vì thế nằm khoảng giữa, quanh vị trí thiết kế. Khi dải lưu lượng cần điều chỉnh quá rộng, cách xử lý đúng không phải là ép một van bướm làm việc ở hai đầu hành trình, mà là tách thành hai van song song hoặc chọn kiểu van khác có đặc tính phù hợp hơn với dải đó.

3.3 Nhiệt độ làm việc ảnh hưởng tới đặc tính điều chỉnh thế nào

Nhựa PP-H làm việc liên tục có tải trong dải 0…+80 °C, và tới khoảng +100 °C khi không chịu tải — cùng giới hạn với các chi tiết PP khác trong hệ thống, theo tài liệu kỹ thuật của SIMONA AG.

Nhiệt độ ảnh hưởng tới đặc tính điều chỉnh theo hai đường. Thứ nhất, PP có hệ số giãn nở nhiệt lớn hơn kim loại, nên khe hở giữa đĩa và thân thay đổi theo nhiệt độ; khe hở này quyết định ma sát của gioăng và do đó quyết định độ trễ của van. Thứ hai, khi nhiệt độ tiến gần giới hạn trên, độ cứng của vật liệu giảm, đĩa bị chênh áp đẩy cong nhiều hơn, làm lưu lượng tại một góc quay cho trước dịch đi và làm mô men cần thiết để quay đĩa tăng lên.

Vì vậy khi khí thải nóng, phải đo nhiệt độ thực tế tại đúng vị trí đặt van chứ không lấy nhiệt độ thiết kế của miệng tháp. Một van chọn đúng ở nhiệt độ phòng có thể thiếu mô men ở 70 °C. Cách chọn vật liệu theo từng loại khí thải đã trình bày ở bài van bướm PP.

4. Bộ truyền động: chọn theo cách điều khiển

Bộ truyền động là phần quyết định van thuộc loại nào. Cùng một thân van bướm PP có thể lắp bộ truyền động hai cấp, ba điểm hoặc điều chỉnh; ba lựa chọn này khác nhau về chức năng và về giá.

4.1 Hai cấp (on/off) và ba điểm (3-point) — khi nào đã đủ

Với điều khiển hai cấp, bộ truyền động chỉ chạy đĩa tới một trong hai đầu hành trình. Tài liệu của Belimo mô tả bộ truyền động on/off có thể chạy tới hết chiều kim đồng hồ hoặc hết ngược chiều kim đồng hồ; loại có lò xo hồi thì chạy tới một đầu bằng điện và hồi về đầu kia bằng lò xo khi mất điện. Tài liệu của Greenheck mô tả cấu hình hai dây đơn giản nhất: cấp điện thì van mở, mất điện thì lò xo đưa van về vị trí ban đầu; ngoài ra còn cấu hình ba dây dùng công tắc đảo chiều.

Với điều khiển ba điểm, bộ truyền động có hai đầu vào điều khiển riêng cho hai chiều quay. Tài liệu Belimo ghi rõ một điểm quan trọng: khi không có tín hiệu ở cả hai đầu vào, bộ truyền động giữ nguyên vị trí cuối cùng. Vì thế mất tín hiệu không đưa van về một vị trí xác định, mà để lại một vị trí không xác định.

Hai loại này đủ dùng trong hai trường hợp: cắt nhánh (hai cấp), và điều chỉnh chậm, không đòi hỏi độ chính xác, nơi bộ điều khiển chỉ cần «nhích» van theo hướng cần thiết (ba điểm). Chúng không đủ cho vòng điều khiển kín cần giữ một lưu lượng đặt trước dưới tải thay đổi.

4.2 Tín hiệu điều chỉnh 0–10 V và 4–20 mA

Bộ truyền động điều chỉnh nhận tín hiệu tương tự và đưa van tới vị trí tương ứng. Tài liệu Belimo liệt kê các dạng tín hiệu: 0–10 VDC, 2–10 VDC, PWM, tín hiệu ba điểm, và ghi nhận rằng tín hiệu 4–20 mA từ bộ điều khiển có thể chuyển thành 0–10 V bằng một điện trở 500 Ω. Tài liệu Greenheck mô tả cách quy chiếu: tín hiệu 0 V (hoặc 2 V; 4 mA) ứng với một đầu hành trình, thường là đóng; tín hiệu 10 V (hoặc 20 mA) ứng với đầu còn lại, thường là mở.

Cần đọc kỹ chữ «tuyến tính» trong các tài liệu này. Greenheck ghi rằng bộ truyền động điều chỉnh đáp ứng tín hiệu theo cách tuyến tính — nghĩa là quan hệ giữa tín hiệu và hành trình là tuyến tính. Quan hệ giữa hành trình và lưu lượng thì không, như đã trình bày ở mục 3.1. Hai tầng này phải tách bạch khi hiệu chỉnh vòng điều khiển.

Một điểm thực hành: tín hiệu 4–20 mA có dòng nền 4 mA, nên đứt cáp cho ra 0 mA — phân biệt được với tín hiệu 0 %, tức van đóng theo yêu cầu. Ngoài ra, giới hạn cơ khí của bộ truyền động phải được đặt sao cho 0 % và 100 % tín hiệu trùng với đóng hoàn toàn và mở hoàn toàn; nếu không, vành làm việc thực tế bị thu hẹp lại.

4.3 Vị trí an toàn khi mất điện: lò xo hồi về đóng hay về mở

Đây là thông số phải chốt trước khi đặt hàng. Tài liệu Greenheck phân biệt rõ: bộ truyền động điện muốn có chức năng an toàn thì phải là loại có lò xo hồi; bộ truyền động khí nén vốn đã an toàn theo thiết kế. Van được lắp để đóng lại khi mất điện gọi là «fail closed» (đóng khi sự cố), còn lắp để mở ra khi mất điện gọi là «fail open» (mở khi sự cố). Tài liệu cũng khuyến nghị dùng hai cụm «fail closed» và «fail open» thay cho «normally closed» và «normally open», vì cách gọi sau dễ gây nhầm giữa các bên.

Một chi tiết kỹ thuật bị bỏ qua thường xuyên: tài liệu Greenheck ghi rằng trong dòng khí đang chảy, van lắp kiểu fail open cần mô men lớn hơn van lắp kiểu fail closed. Nói cách khác, chọn vị trí an toàn không chỉ là quyết định vận hành mà còn đổi luôn yêu cầu về mô men. Tài liệu Belimo bổ sung một tiêu chí thực dụng: nếu bộ truyền động hoặc van tiếp xúc với không khí ngoài trời thì nên dùng loại có lò xo hồi.

Với tuyến hút khí thải, vị trí an toàn phụ thuộc vào việc ống dẫn đó làm gì. Nhánh hút phải cắt để bảo vệ tháp xử lý thì hồi về đóng. Nhánh phải tiếp tục hút để không làm tăng áp cho khu vực sản xuất thì hồi về mở. Trên tuyến có thiết bị chỉ cho dòng đi một chiều, ví dụ bộ giảm xóc backdraft, vị trí hồi của van điều chỉnh phải phối hợp với chiều của thiết bị đó để không tạo ra trạng thái chặn hai đầu.

4.4 Mô men xoắn, cỡ trục và phản hồi vị trí

Mô men cần thiết tính bằng diện tích van nhân với mức tải mô men đặc trưng, tra theo kiểu đĩa và theo tốc độ gió. Bảng của Belimo cho các giá trị dưới 1.000 ft/phút: đĩa đối xứng không gioăng 3 in-lb/ft², có gioăng 5; đĩa song song không gioăng 4, có gioăng 7; van tròn 10. Trên 1.000 ft/phút phải nhân thêm: dải 1.000–2.500 ft/phút nhân 1,5 và dải 2.500–3.500 ft/phút nhân 2. Ví dụ trong tài liệu: van 8 ft² với mức tải 4 in-lb/ft² cần 32 in-lb.

Tài liệu Greenheck liệt kê các yếu tố làm tăng mô men: gioăng cánh và gioăng khung (van đạt cấp kín cao thường cần mô men lớn hơn), tốc độ và áp suất hệ thống tăng, lắp đặt không vuông không phẳng, và vị trí fail open. Về kiểu đĩa, van đĩa đối xứng cần mô men thấp hơn van đĩa song song một chút. Nguyên tắc chốt của tài liệu: luôn chọn bộ truyền động có mô men định mức lớn hơn mô men yêu cầu của van, và khi còn nghi ngờ thì chọn cỡ lớn hơn một bậc là lựa chọn an toàn nhất.

Về khớp nối, kiểu lắp trực tiếp lên trục là chuẩn trong ngành; trường hợp không lắp trực tiếp được thì phải dùng giá đỡ và bộ thanh truyền, và cần xác định nhu cầu này trước khi rời công trường. Về phản hồi vị trí, tài liệu Greenheck mô tả công tắc phụ là các tiếp điểm khô đóng hoặc mở tại một vị trí cố định hoặc điều chỉnh được trên hành trình; một ứng dụng điển hình là giữ quạt không cho khởi động trước khi van mở đủ để có dòng khí. Với hệ thống có liên động quạt–van, công tắc phụ là cách kiểm tra vị trí thực tế độc lập với tín hiệu của bộ điều khiển. Van nhựa PP lắp động cơ điện cho mục đích này có sẵn ở nhóm van nhựa PP lắp động cơ điện.

5. Điều chỉnh bằng van hay bằng biến tần

Cùng một mục tiêu giảm lưu lượng có thể đạt bằng cách tiết lưu ở van hoặc bằng cách giảm tốc độ quạt. Hai cách này khác nhau căn bản về năng lượng.

5.1 Tiết lưu bằng van làm tăng trở lực hệ thống

Tiết lưu nghĩa là chủ động thêm trở lực vào tuyến ống để hạ lưu lượng. Quạt vẫn chạy ở tốc độ cũ, điểm làm việc dịch theo đường đặc tính, và phần năng lượng tương ứng với chênh áp bị tiêu tán ngay trên van dưới dạng nhiệt và tiếng ồn.

Sổ tay về hệ thống quạt của Bộ Năng lượng Hoa Kỳ nêu thẳng vấn đề này: năng lượng mất đi khi xả áp dư hoặc khi tiêu tán nó qua van gió là phần có thể nhận diện được trong một hệ thống quạt. Vì vậy cách nói «tiết lưu để tiết kiệm năng lượng» là ngược: tiết lưu giảm lưu lượng, không giảm công suất tiêu thụ. Quạt vẫn tiêu thụ gần như cũ trong khi làm việc ít hơn.

5.2 Khi nào van là cách đúng

Van vẫn là lựa chọn đúng trong một số trường hợp, và cần nói rõ để không bị hiểu thành «luôn dùng biến tần»:

  • Cần đáp ứng nhanh. Đĩa van quay trong vài giây, trong khi thay đổi tốc độ quạt bị chậm lại bởi quán tính của cả cụm quạt và động cơ.
  • Cân bằng giữa các nhánh. Một biến tần trên quạt chung không cân bằng được các nhánh song song; việc chia lưu lượng giữa các nhánh vẫn phải làm bằng van.
  • Dải giảm tốc bị giới hạn. Sổ tay của Bộ Năng lượng Hoa Kỳ ghi nhận rằng một số kiểu quạt — quạt hướng trục, quạt cánh cong về sau và quạt cánh cong về trước — có vùng mất ổn định khi chạy tốc độ thấp, nên không thể giảm tốc tùy ý.
  • Ống nhỏ và lưu lượng nhỏ. Với các tuyến nhánh nhỏ, một van rẻ hơn nhiều so với một biến tần riêng.

5.3 Kết hợp van và biến tần

Cách làm phổ biến là chia vai: biến tần lo phần thay đổi lớn và chậm của tổng lưu lượng, van lo phần tinh chỉnh và phần cân bằng giữa các nhánh. Cách chia này tận dụng điểm mạnh của từng thiết bị.

Cần biết giới hạn của biến tần để không kỳ vọng quá mức. Cùng sổ tay trên ghi nhận hiệu suất của biến tần ở chế độ toàn tải khoảng 98 %, nhưng ở chế độ non tải thường thấp hơn nhiều; cộng với giới hạn tốc độ thấp đã nêu, phần tiết kiệm theo lý thuyết không đạt được trọn vẹn. Về phía van, cách làm đúng là giữ vị trí làm việc tránh xa vùng bão hòa như đã nói ở mục 3.2, chứ không phải để van thường trực ở vị trí tiết lưu nhỏ để «giảm» lưu lượng.

Còn một chi tiết khởi động ít được chú ý khi thêm van vào hệ thống có sẵn: sổ tay của Bộ Năng lượng Hoa Kỳ khuyến nghị quạt ly tâm nên khởi động với van phía sau đang đóng để giảm công suất khởi động, còn quạt hướng trục nên khởi động với van mở. Thứ tự liên động này phải được đặt trong bộ điều khiển, không thể để mặc định.

6. Vận hành: dao động, độ trễ và cách hiệu chỉnh

Ba hiện tượng sau giải thích phần lớn các trường hợp «van tốt mà vẫn điều chỉnh kém» sau khi đưa vào vận hành.

6.1 Dao động do bộ truyền động chạy quá nhanh

Nếu bộ truyền động quay đĩa nhanh hơn nhiều so với khả năng đo và hiệu chỉnh của vòng điều khiển, van sẽ vượt qua vị trí đích rồi bị kéo lại, và vòng điều khiển dao động. Đây là hiện tượng thường gặp khi ghép một van bướm nhỏ, quay rất nhanh, với một cảm biến lưu lượng phản hồi chậm.

Nhiều dòng bộ truyền động cho phép chỉnh thời gian chạy. Tài liệu Belimo liệt kê việc điều chỉnh thời gian chạy là một trong các thông số có thể lập trình trên dòng bộ truyền động đa chức năng. Cách xử lý vì thế là tăng thời gian chạy hoặc giảm độ lợi của bộ điều khiển, chứ không phải thay van.

6.2 Độ trễ và khe hở cơ khí

Độ trễ ở đây gồm hai phần. Phần thứ nhất là khe hở cơ khí: khe giữa trục và bạc, giữa đĩa và trục. Phần thứ hai là ma sát của gioăng, thay đổi theo nhiệt độ. Cả hai đều biến thành sai số lưu lượng, và sai số này lớn nhất ở vùng gần đóng, nơi diện tích thay đổi nhanh nhất.

Với van PP còn thêm một nguồn trễ nữa: vật liệu mềm hơn kim loại nên đĩa bị chênh áp đẩy dịch, và độ dịch này tăng khi nhiệt độ tiến gần 80 °C. Như đã nói ở mục 4.1, với bộ truyền động ba điểm, mất tín hiệu để lại một vị trí không xác định chứ không đưa về một vị trí định trước — nghĩa là độ trễ có thể tích lũy qua nhiều lần mất tín hiệu.

Cách đo độ trễ rất đơn giản: ra lệnh 25 % rồi 75 %, đọc vị trí hoặc lưu lượng thực tế theo cả hai chiều; khoảng cách giữa số đọc chiều lên và chiều xuống chính là độ trễ.

6.3 Dấu hiệu cần kiểm tra và cách khôi phục vị trí

Các dấu hiệu sau cho thấy van cần được kiểm tra: vòng điều khiển luôn phải chạy ở một đầu của dải tín hiệu; bộ truyền động không nhúc nhích dù tín hiệu thay đổi; lưu lượng không bám theo giá trị đặt; ở 100 % tín hiệu mà đĩa vẫn chưa mở hoàn toàn.

Trình tự kiểm tra nên đi từ rẻ tới đắt. Trước hết xác nhận lại hai điểm mút 0 % và 100 %. Sau đó kiểm tra mô men: đĩa kẹt ở nhiệt độ cao có thể vượt quá mô men đã chọn ban đầu, đặc biệt với cấu hình fail open. Tiếp theo kiểm tra ma sát gioăng và độ biến dạng của đĩa. Với hệ thống có công tắc phụ, đọc tiếp điểm phụ để biết vị trí thực tế độc lập với tín hiệu điều khiển.

Một lưu ý về bảo trì: trong tuyến khí thải, cặn và tinh thể muối bám trên đĩa làm thay đổi khe hở đĩa–thân và làm tăng mô men. Ảnh hưởng của cặn tới chính đặc tính điều chỉnh là ở đây; quy trình kiểm tra định kỳ cho cả hệ thống đã trình bày ở bài van gió PP đường ống trong hệ thống.

7. Kết luận

Chọn van điều chỉnh gió PP gồm ba quyết định, và cả ba đều phải chốt trước khi đặt hàng. Thứ nhất, xác định van để đóng mở hay để điều chỉnh — điều này quyết định loại bộ truyền động. Thứ hai, kiểm tra valve authority — điều này quyết định van có điều chỉnh được hay không, và không sửa được sau khi lắp. Thứ ba, chọn vị trí làm việc quanh khoảng 70° góc quay và chọn vị trí an toàn khi mất điện, có tính tới việc fail open cần mô men lớn hơn.

Hai kết luận thực hành đáng nhớ nhất: quan hệ giữa tín hiệu điều khiển và lưu lượng không tuyến tính, nên «tuyến tính» trong tài liệu bộ truyền động chỉ nói về hành trình; và tiết lưu bằng van tiêu tốn năng lượng, nên khi van phải làm việc ở vị trí tiết lưu thường xuyên thì nên xem lại biến tần thay vì chỉnh van.

7.1 Đọc tiếp trong cùng nhóm nội dung

Nguồn tham khảo

  1. Johnson Controls — Damper Application Engineering (định nghĩa valve authority là tỉ số giữa chênh áp trên van khi mở hoàn toàn và tổng chênh áp hệ thống tại lưu lượng thiết kế; đặc tính cố hữu được đo ở chênh áp không đổi trong phòng thí nghiệm được công nhận; khuyến nghị authority 8–10 % cho van đĩa đối xứng và 20–25 % cho van đĩa song song để có đặc tính khi lắp tuyến tính).
  2. Johnson Controls — Vb2 Butterfly Valves (khuyến nghị chọn authority ít nhất 50 % khi có thể; van phần trăm đều với authority khoảng 33 % cho quan hệ hành trình–lưu lượng gần tuyến tính; định cỡ lưu lượng thiết kế của van bướm ở 70° góc quay; đặc tính khi lắp của van bướm gần với đặc tính cố hữu phần trăm đều).
  3. ISA — Understanding Control Valve Flow Characteristics (dải tỉ số chênh áp tương ứng với đặc tính tuyến tính 0,60–1,0; parabol cải tiến 0,35–0,60; phần trăm đều 0,20–0,35; ngưỡng tối thiểu khoảng 0,20 để có vòng điều khiển tương đối tuyến tính).
  4. Belimo — How to Select an Actuator for Damper Retrofit (mức tải mô men theo kiểu đĩa và tốc độ gió; công thức diện tích × mức tải; các dạng tín hiệu điều khiển on/off, ba điểm, 0–10 VDC, 4–20 mA; chuyển 4–20 mA thành 0–10 V bằng điện trở 500 Ω; giữ nguyên vị trí khi mất tín hiệu ở bộ truyền động ba điểm; khuyến nghị lò xo hồi khi van tiếp xúc không khí ngoài trời; điều chỉnh thời gian chạy trên dòng đa chức năng).
  5. Greenheck — Actuators for Commercial HVAC Dampers (phân biệt điều khiển hai vị trí và điều chỉnh; bộ truyền động điện cần lò xo hồi để có chức năng an toàn, bộ truyền động khí nén vốn an toàn theo thiết kế; khuyến nghị dùng thuật ngữ fail closed / fail open; fail open cần mô men lớn hơn fail closed khi có dòng khí; các yếu tố làm tăng mô men; công tắc phụ báo vị trí).
  6. Bộ Năng lượng Hoa Kỳ — Improving Fan System Performance: A Sourcebook for Industry (2003, ấn bản của Chương trình Công nghệ Công nghiệp; năng lượng tiêu tán qua van gió và khi xả áp dư; các thiết bị điều chỉnh lưu lượng kinh điển; hiệu suất biến tần ở toàn tải khoảng 98 % và thấp hơn nhiều ở non tải; vùng mất ổn định ở tốc độ thấp với một số kiểu quạt; khuyến nghị khởi động quạt ly tâm với van phía sau đóng, quạt hướng trục với van mở).
  7. SIMONA AG — prod.info PP — thông tin kỹ thuật bán thành phẩm PP (dải nhiệt độ làm việc liên tục có tải 0…+80 °C của PP-H).
  8. Hiệp hội Mạ kẽm Hoa Kỳ — Galvanized Steel Performance — pH Curve (thép mạ kẽm bền nhất trong dung dịch pH 5,5–12; dưới pH 3 hoặc trên pH 13,5 không khuyến nghị dùng thép mạ kẽm; với các môi trường này phải dùng thép không gỉ hoặc polymer).
  9. IPEX — Chemical Resistance Guide for Polypropylene, 2nd Edition (nhiệt độ khuyến nghị tối đa theo từng chất và nồng độ).

Tags:

Categories:

Comments are closed