Scrubber khí axit: phân loại khí, chọn dung dịch và xử lý sương axit

Latest Comments

No comments to show.
Scrubber khí axit phân loại khí chọn dung dịch và xử lý sương axit

Điểm chính cần nắm

  • Khí axit không phải một nhóm đồng nhất. Có khí tan rất tốt trong nước, có khí gần như không tan, và có khí chỉ trở thành axit sau khi gặp nước rửa.
  • Nước đủ cho nhóm tan tốt. Nhóm tan kém cần kiềm, và một phần trong số đó cần chất oxy hóa vì kiềm không phản ứng được với dạng khí ban đầu.
  • Chọn dung dịch kiềm theo muối tạo thành chứ không theo giá mua. Muối ít tan gây cặn trên đệm và biến dòng thải thành bài toán thứ hai.
  • Sương axit là hạt lỏng, không phải khí. Lớp đệm của tháp năng lượng thấp không bắt được hạt dưới vài micromet, và tăng nồng độ kiềm không bù được giới hạn này.
  • Ba chỉ số nghiệm thu theo EPA là độ chênh áp, lưu lượng dịch và nồng độ dịch ra. Nhiệt độ khí ra và liều hóa chất chỉ là chỉ số phụ.

Tác giả: Bofandeng · Kiểm duyệt kỹ thuật: Bộ phận Kỹ thuật Xicheng Việt Nam

Table of Contents

Khí axit trong khí thải: bốn nhóm và những khí chỉ thành axit khi gặp nước

Trên thị trường, “scrubber khí axit” thường được bán như một thiết bị duy nhất, chỉ khác nhau ở đường kính và chiều cao. Cách nhìn đó che mất một thực tế vận hành: cùng gọi là khí axit nhưng bốn nhóm khí dưới đây cư xử rất khác nhau trong nước, và chính cách cư xử đó quyết định tháp cần một cấp hay hai cấp, dùng nước hay dùng kiềm.

Việc phân nhóm không phải để phân loại học thuật. Mỗi nhóm kéo theo một yêu cầu riêng về vật liệu, về liều hóa chất và về cách đo đầu ra, nên nếu bỏ qua bước này thì mọi thông số phía sau đều đặt trên nền sai.

Nhóm halogenua: HCl, HF, HBr, HI

Đây là nhóm dễ xử lý nhất về mặt hóa học. Các khí này tan mạnh trong nước và phản ứng như một axit mạnh thông thường, nghĩa là chỉ cần một cấp rửa với nước là đã đạt hiệu suất cao, và thêm kiềm để đạt ngưỡng thấp hơn.

Nguồn phát sinh điển hình là tẩy rửa bề mặt kim loại, khắc axit trong sản xuất linh kiện điện tử, đốt chất thải có chứa nhựa PVC, và lò nung gốm sứ. Riêng HF ngoài nguồn khắc thủy tinh còn đến từ sản xuất phân bón và luyện kim, và đây là khí đặt ra yêu cầu vật liệu khắt khe nhất trong cả nhóm. Phần chọn dung dịch và vật liệu cho riêng HCl đã được trình bày trong bài tháp xử lý khí HCl.

Nhóm oxit lưu huỳnh: SO₂, SO₃ và sương H₂SO₄

SO₂ tan vừa phải trong nước, không đủ để một cấp rửa nước đạt ngưỡng thấp, nên thực tế luôn phải dùng dung dịch kiềm. Nhưng khó khăn thật của nhóm này không nằm ở SO₂ mà ở SO₃: một phần SO₂ bị oxy hóa thành SO₃ trong buồng đốt, và SO₃ gặp hơi nước tạo ngay H₂SO₄ dạng sương.

Sương H₂SO₄ không còn là khí nữa. Nó là hạt lỏng có sẵn axit bên trong, nên lớp đệm không hấp thụ được theo cơ chế thông thường. Đây là lý do nhiều hệ lò hơi đạt chuẩn về SO₂ nhưng vẫn bị phản ánh vì mù trắng và ăn mòn phía sau tháp. Cách chọn công nghệ và dung dịch cho riêng SO₂ được trình bày trong bài tháp xử lý khí SO2.

Nhóm oxit nitơ: NO, NO₂ và vì sao NO là ngoại lệ

NO gần như không tan trong nước, trong khi NO₂ tan và thủy phân được. Hệ quả là tháp rửa chỉ hiệu quả khi tỷ lệ NO₂ trong dòng khí đủ lớn, hoặc khi có bước oxy hóa NO thành NO₂ trước khi vào tháp. Chi tiết về tỷ lệ này và các tác nhân oxy hóa đã được trình bày trong bài tháp xử lý khí NOx.

Với một bài toán chọn thiết bị, điểm cần nhớ chỉ là: nếu dòng khí có NOx mà không đo được tỷ lệ NO/NO₂ thì không thể chọn được cấp hấp thụ, và cũng không thể hứa một hiệu suất cụ thể.

Nhóm tiền axit: Cl₂, F₂ và những khí không tự là axit

Cl₂ và F₂ không phải axit. Chúng là chất oxy hóa, và chỉ khi gặp nước rửa mới thủy phân thành hỗn hợp axit và chất oxy hóa mạnh. Với Cl₂, phản ứng ở dạng tổng quát là Cl₂ + H₂O ⇌ HCl + HOCl.

Hệ quả thực tế rất cụ thể: một tháp “rửa khí clo” thực chất phải xử lý đồng thời axit clohydric và hypoclorit. Dung dịch kiềm vừa trung hòa axit vừa giữ clo trong pha lỏng, nhưng chính hypoclorit sinh ra lại là tác nhân ăn mòn nhựa nhiệt dẻo. Cách vận hành nhóm này đã được trình bày riêng trong bài tháp xử lý khí Clo.

Cần nói thêm về amoniac. NH₃ là khí bazơ, không phải khí axit, dù nó nằm cùng nhóm chất ô nhiễm trong quy chuẩn. Vì vậy không thể dùng chung một bồn dung dịch cho dòng khí vừa có axit vừa có amoniac: hai dòng cần hai vòng dung dịch riêng, hoặc hai cấp tách biệt.

Bảng phân nhóm và sản phẩm khi vào nước

Nhóm Ví dụ Tan trong nước Sản phẩm khi vào nước Cấp hấp thụ
Halogenua HCl, HF, HBr, HI Cao Axit mạnh, phân ly ngay Một cấp nước, thêm kiềm nếu cần ngưỡng thấp
Oxit lưu huỳnh SO₂, SO₃ SO₂ vừa; SO₃ rất cao H₂SO₃; SO₃ thành sương H₂SO₄ Kiềm, cộng bước khử sương
Oxit nitơ NO, NO₂ NO rất thấp; NO₂ vừa HNO₂ và HNO₃ từ NO₂ Oxy hóa trước, rồi hấp thụ kiềm
Tiền axit Cl₂, F₂ Vừa Hỗn hợp axit và chất oxy hóa Kiềm, kèm kiểm soát clo dư
Bazơ (đối chứng) NH₃ Rất cao NH₄OH Dung dịch axit, vòng riêng

Độ tan quyết định cấp hấp thụ: nước, kiềm hay chất oxy hóa

EPA mô tả nguyên tắc chọn dung dịch rất gọn: dung môi phải có độ hòa tan cao với khí cần bắt, áp suất hơi thấp, độ nhớt thấp và giá thành tương đối rẻ. Với các chất ô nhiễm vô cơ, nước là dung môi phổ biến nhất; khi khí tan kém thì phải đổi dung môi hoặc đổi hóa học của dung dịch.

Trong thực tế Việt Nam, ba cấp dưới đây bao phủ gần như toàn bộ dòng khí axit của một nhà máy thông thường. Việc chọn sai cấp là lỗi tốn kém nhất, vì sửa cấp hấp thụ đồng nghĩa với làm lại phần thân tháp và hệ bơm. Cấu hình thường dùng cho các dòng khí này là scrubber – tháp xử lý khí thải thân PP ghép tấm, cho phép chia thành hai cấp dung dịch riêng khi dòng khí có cả axit và chất oxy hóa.

Cấp 1 — rửa nước, hấp thụ vật lý

Chỉ dùng nước khi khí cần bắt tan tốt và ngưỡng phải đạt không quá thấp. Ưu điểm là không tốn hóa chất, không sinh muối, dịch tuần hoàn có thể tái sử dụng một phần. Nhược điểm là hiệu suất tụt nhanh khi nhiệt độ khí vào tăng, vì độ tan giảm.

Với dòng khí HCl nồng độ cao, EPA và tài liệu vận hành đều ghi nhận một lựa chọn khác đáng cân nhắc: thu hồi axit loãng thay vì trung hòa. Cách này chỉ hợp lý khi nhà máy có chỗ dùng lại axit loãng, còn nếu không thì chi phí xử lý dịch thu hồi sẽ cao hơn tiền kiềm tiết kiệm được.

Cấp 2 — hấp thụ bằng kiềm

Đây là cấp phổ biến nhất cho khí axit công nghiệp. Kiềm không chỉ trung hòa axit đã hấp thụ mà còn kéo cân bằng về phía pha lỏng, nhờ đó giữ được động lực truyền khối ngay cả khi khí khó tan. EPA mô tả đúng cơ chế này khi so sánh dung dịch kiềm cho hấp thụ khí axit với nước tinh khiết.

Giới hạn cần biết: kiềm chỉ giúp với khí có thể phản ứng ở dạng hiện có. NO ở dạng khí không phản ứng trực tiếp với NaOH ở tốc độ dùng được, nên với NOx thì kiềm phải đi kèm bước oxy hóa. Với H₂S, kiềm giữ được khí trong pha lỏng nhưng chỉ khi pH đủ cao, và phần dịch thải chứa sunfua lại là một bài toán riêng; cách giữ pH cho dòng khí này được trình bày trong bài tháp xử lý khí H2S.

Cấp 3 — hấp thụ oxy hóa khử

Dùng khi khí cần chuyển hóa trước hoặc sau khi hấp thụ: NO thành NO₂, H₂S thành sunfat, Cl₂ và hypoclorit thành clorua. Cấp này kéo theo ba hệ quả vận hành: chi phí hóa chất cao hơn, dòng thải có thêm muối của chất oxy hóa, và vật liệu tháp phải chịu được môi trường oxy hóa chứ không chỉ chịu axit.

Điểm hay bị bỏ qua là cấp 3 thường được thêm vào sau khi hệ đã chạy không đạt. Khi đó tháp đã chọn theo cấp 2, nên thời gian lưu và chiều cao đệm không đủ cho phản ứng oxy hóa, và kết quả là tốn hóa chất mà hiệu suất tăng không tương xứng.

Vì sao “hiệu suất trên 90 %” không nói lên điều gì

EPA ghi rằng phần lớn absorber đạt hiệu suất trên 90 %, tùy theo khí được hấp thụ. Con số đó đúng nhưng vô dụng khi đứng riêng, vì 90 % của một dòng khí có nồng độ đầu vào rất khác nhau cho ra nồng độ đầu ra rất khác nhau.

Điều cần hỏi nhà cung cấp không phải hiệu suất mà là ba số đi kèm: nồng độ đầu vào, lưu lượng và nhiệt độ tại điểm đo. Thiếu một trong ba thì con số hiệu suất không kiểm chứng được, và cũng không đối chiếu được với cột A, B hay C của quy chuẩn.

Bảng chọn cấp hấp thụ theo khí

Khí Cấp tối thiểu Dung dịch thường dùng Điều kiện đi kèm
HCl, HBr, HI 1 hoặc 2 Nước; NaOH khi cần ngưỡng thấp Không cần oxy hóa
HF 2 NaOH hoặc nước kiềm Vật liệu không chứa sợi thủy tinh
SO₂ 2 NaOH, Ca(OH)₂, Na₂CO₃ Kiểm soát cặn sunfat
SO₃ và sương H₂SO₄ 2 cộng khử sương Kiềm Cần thiết bị bắt hạt mịn
H₂S 2 hoặc 3 NaOH; chất oxy hóa khi tải cao Giữ pH cao để không nhả khí
NOx 3 Kiềm cộng tác nhân oxy hóa Đo tỷ lệ NO/NO₂ trước
Cl₂ 2, kèm kiểm soát clo dư NaOH Xử lý hypoclorit trong dịch

Chọn dung dịch kiềm theo muối tạo thành, không theo giá bao

Câu hỏi “dùng xút hay dùng vôi” hầu như luôn được trả lời bằng so sánh giá mỗi kilogam kiềm. Cách so sánh đó bỏ qua hai khoản chi phí thường lớn hơn tiền hóa chất: cặn bám trong tháp và chi phí xử lý dòng thải sau tháp.

Nguyên tắc đúng là chọn theo muối tạo thành. Mỗi kiềm trung hòa cùng một axit sẽ cho một muối khác nhau, và độ tan của muối đó quyết định muối nằm trong dung dịch hay bám lại trên đệm.

NaOH: muối tan, ít cặn, chi phí hóa chất cao

NaOH trung hòa HCl cho NaCl, trung hòa HF cho NaF, trung hòa SO₂ cho Na₂SO₃ hoặc Na₂SO₄. Các muối này đều tan tốt, nên tháp chạy bằng xút gần như không bị cặn cứng trong điều kiện vận hành bình thường. Đổi lại, nồng độ muối và clorua trong dịch tuần hoàn tăng nhanh, và đây là lý do phải xả đáy theo độ dẫn chứ không theo lịch cố định. Cấu tạo và cách tính lượng dung dịch cho tháp dùng xút được trình bày trong bài tháp hấp thụ NaOH.

Lượng xút tối thiểu theo hợp thức có thể tính trực tiếp từ phân tử khối: khoảng 1,10 kg NaOH cho 1 kg HCl, khoảng 1,25 kg NaOH cho 1 kg SO₂ nếu sản phẩm là Na₂SO₃, và khoảng 2,0 kg NaOH cho 1 kg HF [tính theo hệ số hợp thức]. Lượng thực dùng luôn cao hơn vì phải giữ dư kiềm để pH không tụt.

Ca(OH)₂: rẻ hơn trên giấy, phiền hơn khi chạy

Vôi trung hòa H₂SO₄ cho CaSO₄ và trung hòa HF cho CaF₂. Cả hai muối đều ít tan, CaF₂ ít tan hơn nhiều so với CaSO₄. Vì vậy tháp dùng sữa vôi có xu hướng tạo cặn trên bề mặt đệm, trên thành tháp và trong béc phun, đúng như danh mục sự cố vận hành mà EPA liệt kê cho thiết bị hấp thụ.

Vôi vẫn là lựa chọn đúng ở lưu lượng lớn, tải axit cao và nơi có sẵn hệ xử lý bùn. Điều kiện để vôi không phản tác dụng là có bước lắng hoặc lọc cặn trước khi dịch quay lại béc phun, và có chế độ rửa đệm định kỳ.

Na₂CO₃ và MgO: khi nào đáng cân nhắc

Sôđa cho muối natri tan, tức là giữ được ưu điểm ít cặn của xút nhưng an toàn hơn khi bảo quản và ít ăn mòn tay người vận hành. Nhược điểm là sinh CO₂ khi trung hòa, làm tăng tải khí và có thể tạo bọt trong tháp.

MgO thường xuất hiện trong các hệ khử lưu huỳnh quy mô lớn, nơi bùn magie được tái sinh. Với một tháp PP cỡ nhà máy vừa, MgO thường không kinh tế vì chi phí tái sinh và xử lý bùn vượt phần tiết kiệm được so với xút.

Cặn bám vào đệm: dấu hiệu, vị trí và cách xử lý

Ba dấu hiệu sớm nhất là độ chênh áp tăng dần trong khi lưu lượng khí không đổi, phân bố dịch trên mặt đệm không đều khi nhìn qua cửa quan sát, và nồng độ muối trong dịch tuần hoàn tăng nhanh hơn tốc độ xả đáy. Vị trí cặn thường gặp nhất là lớp đệm phía trên, nơi dịch vào tiếp xúc khí nóng nhất và khô nhất; loại đệm và cách lắp ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ bít, như trình bày trong bài đệm tháp hấp thụ.

Cách xử lý chia theo mức độ. Với cặn mềm, rửa ngược bằng nước hoặc xả dịch có pha loãng là đủ. Với cặn cứng, phải tháo lớp đệm và ngâm ngoài. Biện pháp phòng ngừa rẻ nhất là giữ nồng độ kiềm dư ở mức thấp nhất còn đủ, vì kiềm dư cao làm tăng tốc độ kết tinh muối canxi.

Dòng thải thứ cấp: muối, clorua và pH

Mọi tháp hấp thụ kiềm đều biến ô nhiễm khí thành ô nhiễm nước. Dòng xả đáy mang theo muối trung hòa, kiềm dư, kim loại bị hấp thụ phụ và đôi khi cả chất oxy hóa dư. Ba thông số phải kiểm soát trước khi xả là pH, tổng muối hòa tan và clorua.

Điểm dễ sai là xả theo lịch thay vì xả theo độ dẫn. Xả theo lịch hoặc quá sớm, làm tốn nước và hóa chất; hoặc quá muộn, làm muối kết tinh trong tháp. Cảm biến độ dẫn trên đường xả đáy là thiết bị rẻ nhất trong toàn hệ và thường là thiết bị bị bỏ qua nhiều nhất.

Bảng so sánh dung dịch theo muối tạo thành

Dung dịch Muối với HCl Muối với SO₂ Muối với HF Rủi ro cặn Ghi chú vận hành
NaOH NaCl, tan tốt Na₂SO₃ hoặc Na₂SO₄, tan tốt NaF, tan tốt Thấp Dịch thải nhiều clorua; theo dõi độ dẫn
Ca(OH)₂ CaCl₂, tan tốt CaSO₄, ít tan CaF₂, rất ít tan Cao Cần lắng hoặc lọc trước khi quay lại béc
Na₂CO₃ NaCl, tan tốt Na₂SO₃, tan tốt NaF, tan tốt Thấp Sinh CO₂, tăng tải khí và nguy cơ tạo bọt
MgO MgCl₂, tan tốt MgSO₃, ít tan MgF₂, ít tan Trung bình đến cao Hợp hệ có tái sinh bùn quy mô lớn

Độ tan trong bảng được xếp theo thứ tự định tính, không phải giá trị đo ở một nhiệt độ cụ thể. Khi cần con số chính xác cho thiết kế, phải tra theo nhiệt độ và nồng độ vận hành thực tế.

Sương axit: phần khí mà lớp đệm không bắt được

Đây là phần khó nhất của một scrubber khí axit và cũng là phần ít được nói tới trong các báo giá. Một tháp có thể đạt hiệu suất hấp thụ rất cao với khí, vẫn để lọt sương axit ra ngoài, vì cơ chế bắt khí và cơ chế bắt hạt là hai cơ chế khác nhau.

Sương axit là hạt lỏng, không phải khí

Khí axit muốn bị giữ lại phải tan vào màng lỏng. Sương axit thì đã là lỏng, và bên trong giọt đã có axit ở nồng độ cân bằng, nên động lực hấp thụ gần như bằng không. Giọt chỉ có thể bị bắt bằng va đập, quán tính hoặc khuếch tán, và cả ba cơ chế này đều yếu đi rất nhanh khi đường kính giọt giảm.

Ba nguồn sương thường gặp là SO₃ gặp hơi nước trong dòng khí nóng, HF bay ra từ bể khắc axit, và HCl dạng sương từ quá trình tẩy rửa bề mặt. Cả ba đều có chung một đặc điểm: nồng độ khí đo được có thể đã đạt chuẩn trong khi khối lượng axit đi ra ống khói vẫn cao.

Ba mức năng lượng và cỡ hạt tương ứng

EPA phân loại thiết bị rửa ướt theo mức năng lượng tiêu thụ, và mỗi mức gắn với một cỡ hạt bắt được. Đây là con số hữu ích nhất khi phải giải thích vì sao tháp hiện hữu không bắt được sương.

  • Năng lượng thấp, độ chênh áp dưới 5 inch cột nước: bắt hiệu quả hạt lớn hơn khoảng 5 đến 10 micromet.
  • Năng lượng trung bình, độ chênh áp 5 đến 25 inch cột nước: bắt được hạt cỡ micromet nhưng không hiệu quả với hạt dưới micromet.
  • Năng lượng cao, độ chênh áp 25 đến trên 100 inch cột nước: cần thiết để bắt hạt dưới micromet.

Một tháp đệm thông thường chạy ở mức năng lượng thấp đến trung bình. Vì vậy nó không thể bắt sương có cỡ hạt dưới micromet, bất kể dung dịch kiềm mạnh đến đâu.

Vì sao tăng nồng độ kiềm không cứu được sương

Tăng kiềm chỉ làm tăng động lực hấp thụ phía khí. Với sương, giới hạn nằm ở phía tiếp xúc vật lý: giọt có đi vào được lớp đệm hay không. Khi giọt nhỏ đến mức đi theo dòng khí vòng qua sợi đệm, nồng độ kiềm không còn ý nghĩa.

Đây là lý do các hệ đạt chuẩn về HCl nhưng vẫn bị phản ánh về mù và ăn mòn ống khói. Hóa chất không sai, cấu hình thiết bị không phù hợp với cỡ hạt.

Bốn cách xử lý sương trong thực tế

Cách thứ nhất là thêm cấp năng lượng cao trước tháp hấp thụ, điển hình là venturi. EPA ghi venturi là thiết bị năng lượng cao phổ biến nhất, và cũng là thiết bị có thể chạy ở mức năng lượng trung bình khi không cần bắt hạt rất mịn.

Cách thứ hai là dùng tháp phun áp suất cao với hạt dịch nhỏ, tăng xác suất va đập giữa hạt bụi và hạt dịch. Cách thứ ba là lắp tầng tách sương hiệu quả cao ở đỉnh tháp, loại bỏ giọt đã bị cuốn theo dòng khí; thiết bị này được trình bày riêng trong bài máy khử sương mù ướt.

Cách thứ tư là thay đổi điều kiện để sương không hình thành: làm nguội dòng khí trước khi vào tháp, hoặc giữ nhiệt độ điểm cuối đủ cao để hơi axit không ngưng thành giọt trong thiết bị. Cách này không bắt sương mà ngăn sương sinh ra, và thường là cách rẻ nhất nếu thiết kế được từ đầu.

Cách phát hiện sương trong vận hành

Bốn dấu hiệu có thể quan sát mà không cần thiết bị đo đắt tiền: mù trắng ở miệng ống khói dù khí đã qua tháp; độ chênh áp thấp bất thường so với thiết kế; nồng độ clorua hoặc sunfat trong dịch tuần hoàn không tăng tương ứng với tải khí; và hiện tượng đọng nước axit trên đường ống phía sau quạt.

Khi có từ hai dấu hiệu trở lên, nên kiểm tra bằng cách đo khối lượng hoặc đo trực tiếp pha hạt tại điểm sau tầng tách sương, thay vì tiếp tục tăng liều hóa chất.

Nhiệt độ và điểm sương: hai giới hạn làm tháp hỏng trước khi hỏng hóa học

Hai thông số nhiệt độ thường bị gộp làm một trong báo giá: nhiệt độ khí vào và nhiệt độ làm việc của vật liệu. Chúng là hai giới hạn khác nhau, và mỗi giới hạn hỏng theo một kiểu khác nhau.

Nhiệt độ khí vào và giới hạn của nhựa nhiệt dẻo

Khí từ lò hơi, lò nung hoặc buồng đốt thường nóng hơn nhiều so với khả năng làm việc liên tục của PP và PVC. Khi khí vào quá nóng, thân tháp mềm ra, mối hàn giảm độ bền và đệm có thể biến dạng. Đây là giới hạn cơ học, không phải giới hạn hóa học, nên nó xảy ra nhanh và không hồi phục.

Giới hạn nhiệt cụ thể của từng chi tiết được xưởng ấn định theo vật liệu và kết cấu, và phải lấy từ bản vẽ gia công của từng đơn hàng [quy cách nhà máy]. Điều cần khóa trong hợp đồng là nhiệt độ làm việc liên tục, không phải nhiệt độ chịu đựng tức thời.

Điểm sương axit và vùng ẩm ăn mòn

Điểm sương của hỗn hợp có hơi axit cao hơn điểm sương của hơi nước. Nghĩa là dù khí chưa ngưng nước, axit đã có thể ngưng thành màng ẩm trên thành thiết bị và đường ống. Vùng này thường nằm ở đoạn sau tháp, nơi khí đã nguội nhưng chưa được hâm lại.

Hệ quả là đường ống dẫn khí sau tháp và vỏ quạt dễ hỏng hơn thân tháp. Đây cũng là lý do đường ống nhựa PP chịu hóa chất vẫn phải tính đến nhiệt độ và độ ẩm, không chỉ nồng độ axit; bài ống gió hình chữ nhật polypropylene trình bày cấu hình ống dùng cho đoạn này.

Ngưng tụ trong tháp: lợi hay hại

Ngưng tụ có hai mặt. Mặt lợi là hơi axit chuyển sang pha lỏng ngay trong tháp, giảm tải cho tầng tách sương và giảm nồng độ khí ra. Mặt hại là màng ngưng tụ trên thành và trên đệm tạo vùng ẩm cục bộ, làm tăng ăn mòn và tạo điều kiện cho muối kết tinh.

Cách xử lý thực dụng là chấp nhận ngưng tụ có kiểm soát: giữ nhiệt độ khí ra thấp hơn điểm sương một khoảng đủ để ngưng nhưng không quá sâu, và bảo đảm dịch ngưng được cuốn xuống đáy thay vì đọng lại trên đệm.

Khi nào phải làm nguội trước hoặc đổi vật liệu

Có ba lựa chọn khi nhiệt độ vượt giới hạn của nhựa nhiệt dẻo: làm nguội dòng khí trước khi vào tháp, chuyển sang vật liệu chịu nhiệt cao hơn, hoặc lót lớp chịu axit và chịu nhiệt bên trong thân. EPA ghi nhận với hấp thụ khí axit, lớp lót gạch chịu axit bên trong thân tháp bổ sung khả năng chịu hóa chất và nhiệt.

Lựa chọn nào cũng có giá riêng. Làm nguội trước làm tăng chi phí thiết bị phía trước và có thể sinh thêm nước ngưng; đổi vật liệu làm tăng giá thân tháp nhưng giữ được cấu hình đơn giản.

Vật liệu: chỗ axit không phá, chỗ nó phá

Vật liệu tháp không được chọn theo tên axit mà theo tổ hợp bốn yếu tố: nồng độ, nhiệt độ, thời gian tiếp xúc và sự có mặt của chất oxy hóa. Cùng một axit, ở hai nhiệt độ khác nhau, có thể cần hai vật liệu khác nhau. Với một scrubber khí axit, sai lầm phổ biến là chọn vật liệu theo thân tháp mà bỏ qua béc, đệm và đường xả.

Thân tháp: PP, PVC, FRP hay lót gạch chịu axit

PP là lựa chọn mặc định cho tháp cỡ vừa và nhỏ chạy axit loãng ở nhiệt độ thấp, nhờ giá thành, khả năng gia công và độ bền hóa học. Cấu hình thân PP tiêu chuẩn cho nhóm này là scrubber – tháp xử lý khí thải bằng nhựa PP. PVC dùng được ở một số dòng axit nhưng kém hơn PP khi nhiệt độ tăng và khó gia công tấm lớn.

FRP cho phép đường kính lớn và độ cứng cao hơn, phù hợp lưu lượng lớn. Tuy nhiên FRP là vật liệu composite, phần cốt thường là sợi thủy tinh, nên có giới hạn riêng với dòng khí chứa fluor. Với dòng khí nóng và ăn mòn mạnh, lớp lót gạch chịu axit là phương án được EPA nêu cho hấp thụ khí axit.

Ba cặp khí và vật liệu phải tránh

Thứ nhất là fluor với vật liệu chứa silic, bao gồm sợi thủy tinh trong FRP và lớp lót gốc thủy tinh. Thứ hai là chất oxy hóa với PP: dòng khí có clo hoặc hypoclorit làm PP giòn theo thời gian, hỏng từ bên trong ra. Thứ ba là nhiệt độ cao với PP và PVC, làm giảm độ bền cơ học trước khi ăn mòn kịp xảy ra.

Ba cặp này là quy tắc chọn vật liệu của xưởng [quy cách nhà máy], áp dụng cùng với bảng chịu hóa chất chi tiết trong bài tấm PP chịu hóa chất. Khi dòng khí vi phạm cả hai cặp đầu, cần tách thành hai cấp vật liệu khác nhau thay vì cố chọn một vật liệu.

Chi tiết hỏng trước thân tháp

Kinh nghiệm vận hành cho thấy bốn nhóm chi tiết hỏng trước: béc phun bị mòn hoặc tắc, đệm bị bít bởi cặn hoặc bởi muối kết tinh, gioăng và mặt bích bị lão hóa, và đường xả đáy bị ăn mòn từ trong. Thân tháp thường là chi tiết bền nhất trong toàn hệ.

Vì vậy khi đánh giá tuổi thọ hệ, cần tính theo tuổi thọ của chi tiết yếu nhất chứ không theo tuổi thọ thân tháp. Béc phun và đệm là hai hạng mục nên có sẵn trong kế hoạch vật tư.

Năm câu hỏi trước khi đặt hàng

Một là dòng khí có chất oxy hóa không, và nồng độ bao nhiêu. Hai là nhiệt độ làm việc liên tục, không phải nhiệt độ đỉnh. Ba là thành phần muối dự kiến trong dịch tuần hoàn. Bốn là vật liệu của béc, đệm, gioăng và đường xả có cùng cấp chịu hóa chất với thân tháp không. Năm là phương án xử lý dịch xả đã có chưa.

Nếu nhà cung cấp chỉ trả lời được câu thứ hai thì bản báo giá chưa đủ cơ sở để so sánh. Bài tháp xử lý khí thải là gì trình bày phần cấu tạo và thông số chung; bài này chỉ đi sâu phần riêng của dòng khí axit.

Nghiệm thu: ba chỉ số chính và ba chỉ số thay thế

EPA xác định ba chỉ số chính của một thiết bị hấp thụ khí là độ chênh áp, lưu lượng dịch và nồng độ dịch ra. Ba chỉ số này phản ánh trực tiếp hiệu quả bắt khí, và đây là bộ chỉ số nên đưa vào biên bản nghiệm thu thay vì chỉ ghi nhiệt độ và liều hóa chất. Một scrubber khí axit chỉ nên được coi là đạt khi cả ba chỉ số nằm trong dải thiết kế và phép đo đầu ra bao gồm cả pha hạt.

Ba chỉ số chính

Độ chênh áp cho biết trạng thái lớp đệm: tăng dần nghĩa là bít hoặc cặn, giảm đột ngột nghĩa là dịch không phân bố đều hoặc đường ống dịch có sự cố. Lưu lượng dịch cho biết tỷ lệ lỏng trên khí có còn đúng thiết kế không. Nồng độ dịch ra cho biết tháp còn khả năng giữ khí hay đã bão hòa.

Ba chỉ số phụ mà EPA xếp hạng thấp hơn là lưu lượng khí, liều hóa chất trung hòa và nhiệt độ khí ra. Chúng vẫn cần ghi trong nhật ký vận hành nhưng không nên dùng làm căn cứ nghiệm thu duy nhất. Độ chênh áp đo được cũng là thông số để chọn quạt hút, như trình bày ở bài quạt ly tâm bằng nhựa PP.

Ba chỉ số thay thế khi không đo được nồng độ dịch ra

Khi không có thiết bị phân tích dịch, EPA cho phép dùng ba chỉ số thay thế: pH dịch, tỷ trọng dịch và lưu lượng bù hoặc xả đáy. Ba chỉ số này không thay thế hoàn toàn phép đo nồng độ nhưng đủ để phát hiện xu hướng bất thường trước khi khí ra vượt ngưỡng.

Với dòng khí ít hạt, EPA cũng lưu ý rằng theo dõi hàm lượng rắn trong dịch không mang lại lợi ích. Điều này giúp tránh việc đưa thêm một chỉ tiêu không có giá trị vào quy trình vận hành.

Lấy mẫu ở đâu và khi nào

Điểm lấy mẫu phải nằm sau tầng tách sương, không nằm ngay sau lớp đệm, vì tại đó sương chưa được loại và kết quả sẽ phản ánh sai hiệu suất của tháp. Với dòng khí có HF hoặc HCl, điểm lấy mẫu còn phải được hâm nóng để tránh axit ngưng trong đường lấy mẫu.

Thời điểm lấy mẫu nên là lúc hệ chạy ổn định ở tải thiết kế, không phải lúc vừa khởi động hoặc vừa thay dịch. Nếu hợp đồng chỉ ghi “đạt quy chuẩn” mà không ghi điều kiện lấy mẫu thì kết quả nghiệm thu không tái lập được.

Tra QCVN 19:2024: ba cột, ôxy tham chiếu và một cái bẫy

QCVN 19:2024/BTNMT quy định ba cột A, B, C ứng với vùng bảo vệ nghiêm ngặt, vùng hạn chế phát thải và các trường hợp còn lại. Một mét khối chuẩn trong quy chuẩn này là mét khối khí thải ở 25 °C và áp suất tuyệt đối 760 mmHg. Giá trị trong ngoặc là hàm lượng ôxy tham chiếu, không phải giá trị đo trực tiếp.

Cái bẫy nằm ở tên gọi. Người tra bảng thường tìm chữ “HF” và chỉ thấy mục 15 của Phụ lục 1, là phần phương pháp đo. Giới hạn thật của HF nằm ở mục 7 của Bảng 1, viết là “Flo (F) và hợp chất F (tính theo Florua)”. Nghĩa là phải báo cáo tổng florua quy về F, không chỉ riêng HF.

Bảng giới hạn tham chiếu cho một số dòng thiết bị

Chất ô nhiễm Dòng áp dụng trong Bảng 1 Cột A Cột B Cột C
HCl Mục 3, dòng 1 — thiết bị sản xuất và tái chế axit clohydric ≤ 6 ≤ 8 ≤ 10
HCl Mục 3, dòng 2.3 — thiết bị tẩy rửa dầu mỡ, xử lý bề mặt ≤ 4 ≤ 5 ≤ 7
SO₂ Mục 4, dòng 1.1.2 — lò hơi công nghiệp dùng nhiên liệu lỏng, dưới 20 tấn hơi/giờ ≤ 250 (4) ≤ 350 (4) ≤ 400 (4)
NOx (tính theo NO₂) Mục 5, dòng 1.1.2 — cùng loại thiết bị ≤ 250 (4) ≤ 400 (4) ≤ 450 (4)
H₂S Mục 6, dòng 3 — thiết bị gia nhiệt, xử lý SO₂ và đốt khí đuôi trong lọc hóa dầu ≤ 4 (4) ≤ 5 (4) ≤ 6 (4)
NH₃ Mục 1, dòng 1 — thiết bị sản xuất phân bón và hợp chất nitơ ≤ 15 ≤ 25 ≤ 30
Clo (tính theo Cl₂) Mục 13, dòng 1.2 — các thiết bị xả thải khác ≤ 4 ≤ 5 ≤ 6
Flo và hợp chất F (tính theo Florua) Mục 7, dòng 1 — lò nung, nung chảy trong sản xuất gốm sứ ≤ 2 (13) ≤ 3 (13) ≤ 3 (13)

Đơn vị trong toàn bộ bảng là mg/Nm³. Số trong ngoặc là hàm lượng ôxy tham chiếu. Bảng này chỉ trích các dòng tiêu biểu; mỗi ngành và mỗi công suất có dòng riêng trong Bảng 1, nên khi lập hồ sơ phải tra đúng dòng của thiết bị mình.

Một lưu ý cuối về cách đọc kết quả: hiệu suất tính theo nồng độ khí không bao gồm phần axit đi ra dưới dạng sương. Vì vậy một biên bản ghi hiệu suất cao vẫn có thể không đủ để kết luận hệ đạt chuẩn, nếu phép đo không bao gồm pha hạt.

Nguồn tham khảo

Tags:

Categories:

Comments are closed