Rọ bơm nhựa PVC: chọn đường kính, lưới lọc và độ ngập theo lưu lượng

Latest Comments

No comments to show.
Rọ bơm nhựa PVC

Một bơm ly tâm hút từ bể chứa mất mồi sau mỗi lần dừng máy, và người vận hành kết luận là «bơm yếu». Nguyên nhân thường nằm ở đầu kia đường hút: chiếc rọ bơm nhựa PVC được chọn cùng cỡ với ống, lưới dày hơn mức cần, hoặc đĩa van bị cặn chèn nên không đóng kín. Ba lỗi này đều không sửa được bằng cách thay bơm.

Bài này trả lời bốn câu hỏi theo đúng thứ tự người mua phải quyết: chọn đường kính theo lưu lượng nào, khe hở lưới chọn theo cái gì, độ ngập tối thiểu bao nhiêu, và chất lỏng nào thì nhựa PVC hết dùng được. Phần cấu tạo và các kiểu hỏng chỉ giữ lại những gì ảnh hưởng tới bốn quyết định đó.

Các con số định lượng về tốc độ đường hút, diện tích thông, tổn thất áp và nhiệt độ đều có nguồn ghi ở cuối bài. Các bảng quy đổi là bài viết tự tính từ công thức, ghi rõ cách tính để người đọc đối chiếu với lưu lượng thực của mình.

Điểm chính cần nắm

  • Rọ bơm nhựa PVC là van một chiều kiểu lưới gắn ở đầu đường hút và chìm trong chất lỏng: lưới chặn cặn, đĩa van giữ cột nước khi bơm dừng.
  • Chọn đường kính theo lưu lượng, không theo cỡ ống: giữ tốc độ trong đường hút khoảng 1,5–2,4 m/s.
  • Tổng diện tích thông của lưới nên đạt 2:1 so với lòng ống, để lưới còn thông đủ khi đã bị bịt một nửa.
  • Độ ngập tối thiểu tính theo ANSI/HI 9.8, và phải đo từ mặt nước thấp nhất tới tâm miệng hút, không phải tới đáy bể.
  • PVC dừng ở 60 °C, cPVC ở 93 °C. Con số 180 °C đang lưu hành trên một số trang sản phẩm là bất khả thi với nhựa nhiệt dẻo.
  • Ren làm giảm 50 % áp lực danh định của ống PVC, và chỉ ống Schedule 80 trở lên mới nên gia công ren.

Tác giả: Bofandeng · Kiểm duyệt kỹ thuật: Bộ phận Kỹ thuật Xicheng Việt Nam

Rọ bơm nhựa PVC là gì và khi nào nên dùng

Rọ bơm là cụm chi tiết lắp ở đầu dưới của đường ống hút, ngập trong chất lỏng. Nó làm hai việc cùng lúc: chặn rác và cặn rắn trước khi vào bơm, và đóng lại khi bơm dừng để cột nước trong ống không chảy ngược về bể. Bơm ly tâm không tự hút được nước, nên với hệ thống hút từ bể thấp, chi tiết này là thứ giữ cho lần khởi động sau không phải mồi lại.

Ba tên gọi cùng một thứ

Trên thị trường Việt Nam, cùng một chi tiết được bán dưới ít nhất bốn cái tên: rọ bơm, rọ hút, van một chiều kiểu lưới, và foot valve. Trong đó «rọ bơm» và «rọ hút» là cách gọi theo vị trí lắp, «van một chiều kiểu lưới» là cách gọi theo chức năng, còn «foot valve» là tên tiếng Anh dùng trong bản vẽ và hồ sơ nhập khẩu. Một chiếc rọ bơm nhựa PVC có thể mang cả bốn tên này trên bốn bảng báo giá khác nhau, và bốn tên không phân biệt cấp chất lượng hay kiểu kết cấu.

Có một chi tiết cần tách riêng: đầu hút chỉ có lưới mà không có đĩa van thì gọi là lưới lọc đầu hút, không phải rọ bơm. Loại này rẻ hơn nhưng không giữ mồi, chỉ phù hợp với bơm chìm hoặc với hệ thống luôn có cột nước dâng sẵn.

Phân biệt với van một chiều và lưới lọc kiểu giỏ

Ba chi tiết này hay bị đặt nhầm chỗ vì đều liên quan đến chặn dòng và lọc cặn. Rọ bơm nằm ở đầu đường hút, chìm trong chất lỏng, và bắt buộc phải tháo đường ống hoặc nâng cả cụm lên mới vệ sinh được. Van một chiều thông thường nằm trên tuyến ống, có thể lắp ngang hoặc đứng, thường có mặt bích hai đầu. Lưới lọc kiểu giỏ nằm trong một thân có nắp mở, cho phép vệ sinh tại chỗ mà không tháo đường ống.

Hệ quả thực tế là rọ bơm và van một chiều trên tuyến ống không thay thế nhau được. Rọ giữ mồi và chặn cặn ở điểm đầu; van trên tuyến chặn dòng ngược ở điểm giữa. Nhiều hệ thống cần cả hai, nhất là khi bơm đẩy lên bồn cao và tuyến ống dài.

Khi nào thì không nên dùng

Có bốn trường hợp rọ bơm gây thêm phiền phức thay vì giải quyết vấn đề. Thứ nhất là bể có nhiều cặn lắng đáy: đặt rọ gần đáy sẽ hút bùn, lưới bít nhanh và đĩa van kẹt. Thứ hai là dung dịch dễ kết tinh hoặc đóng cặn khi nguội, vì cặn kết trong rãnh đĩa làm van không đóng kín. Thứ ba là chất lỏng trên 60 °C với thân PVC, giới hạn nhiệt trình bày ở phần sau. Thứ tư là hệ thống đã có bơm chìm: bơm chìm có cơ cấu một chiều trong thân, nên rọ bơm nhựa PVC ở đầu hút chỉ làm tăng tổn thất mà không giữ được mồi cho bơm.

Cấu tạo và nguyên lý: bốn bộ phận quyết định tuổi thọ

Một rọ bơm nhựa PVC có bốn bộ phận, và mỗi bộ phận hỏng theo một kiểu khác nhau. Người mua thường chỉ so sánh giá và đường kính, trong khi tuổi thọ thực tế lại do ba chi tiết nhỏ quyết định: mặt tựa của đĩa van, kiểu liên kết lưới với thân, và cách đầu nối được gia công.

Thân, đĩa van, lưới và đầu nối

Thân rọ là phần chịu áp và định vị toàn bộ chi tiết. Trên thân có mặt tựa để đĩa van áp vào, và mặt tựa này phải phẳng và không bị xước, vì chỉ một vết xước nhỏ cũng đủ tạo đường rò. Đĩa van là chi tiết chuyển động duy nhất trong cụm. Lưới bao quanh thân ở phần dưới và hai bên, quyết định diện tích thông và kích cỡ cặn bị giữ lại. Đầu nối là phần nối với đường ống, thường là ren trong hoặc mặt bích.

Ba chi tiết này thường được làm cùng một loại nhựa với thân, nhưng không nhất thiết. Có loại thân PVC mà đĩa van làm bằng cao su lưu hóa hoặc nhựa mềm hơn để tăng độ kín, và có loại lưới inox bọc trong thân nhựa để chịu mài mòn. Khi so sánh hai báo giá, cần hỏi rõ vật liệu của từng chi tiết thay vì chỉ hỏi «thân nhựa gì».

Hai kiểu đĩa: lá lật và kiểu bi

Đĩa lá lật là một tấm bản lề ở một cạnh, mở ra khi bơm hút và đóng lại khi dòng chảy ngược. Kiểu này có ưu điểm là tổn thất áp thấp khi mở hết và đóng nhanh, nhưng mặt tựa là một đường tiếp xúc dài nên rất dễ kẹt hạt cặn cứng nằm ngang trên mặt tựa. Đĩa kiểu bi dùng một viên bi áp vào mặt tựa hình côn; mặt tựa tròn nên hạt cặn khó nằm lại hơn, nhưng bi cần lực mở lớn hơn và gây tổn thất cao hơn khi lưu lượng lớn.

Chọn theo cặn chứ không theo giá: chất lỏng sạch, ít hạt rắn thì lá lật cho tổn thất thấp hơn; chất lỏng có hạt rắn lơ lửng hoặc có xơ sợi thì kiểu bi ít bị kẹt hơn. Với dung dịch hóa chất có cặn muối, kiểu bi cũng dễ vệ sinh hơn vì chỉ cần rửa mặt côn.

Ren làm mất một nửa áp lực danh định

Phần lớn rọ bơm nhựa PVC bán ở Việt Nam dùng đầu ren. Đây là điểm cần biết trước khi mua: với ống PVC, nhà sản xuất quy định ống có ren chỉ được tính bằng 50 % áp lực danh định của ống trơn ở cùng nhiệt độ, và chỉ nên gia công ren trên ống Schedule 80 trở lên. Với đường hút áp thấp, việc giảm 50 % này thường không phải vấn đề. Vấn đề nằm ở chỗ khác: ren trên ống thành mỏng làm ống dễ nứt tại chân ren, và vết nứt đó nằm dưới nước nên rất khó phát hiện.

Nếu đường hút dùng ống thành mỏng, cách an toàn hơn là dùng rọ có đầu nối mặt bích hoặc dùng bộ chuyển ren inox. Nếu buộc phải dùng ren, nên chọn ống Schedule 80 cho đoạn nối và siết bằng chất bịt ren phù hợp với hóa chất, không dùng băng tan cho dung dịch có dung môi.

Chọn đường kính theo lưu lượng, không theo cỡ ống

Cách chọn phổ biến nhất là «ống bao nhiêu thì rọ bấy nhiêu». Cách này bỏ qua một biến: lưu lượng. Hai hệ thống dùng cùng cỡ ống nhưng lưu lượng chênh nhau ba lần thì một cái có tốc độ hút an toàn, cái kia có tốc độ hút gây tổn thất và tạo xoáy. Vì vậy đường kính của rọ bơm nhựa PVC phải xuất phát từ lưu lượng thiết kế, sau đó mới đối chiếu với cỡ ống đang có.

Giới hạn tốc độ trên đường hút

Tài liệu thiết kế đường ống hút của bơm ly tâm nêu hai mốc: tốc độ trung bình trong đường hút không nên vượt quá 8 ft/s (khoảng 2,4 m/s), và thực tế nên giữ trong khoảng 5–8 ft/s, tức 1,5–2,4 m/s. Cùng tài liệu cũng đặt một giới hạn thứ hai dễ kiểm hơn: tổn thất ma sát trên toàn đường hút nên giữ ở mức tương đương 2–3 ft cột chất lỏng, tức khoảng 0,6–0,9 m.

Hai mốc này không thay thế nhau. Tốc độ thấp mà đường hút dài và nhiều co thì tổn thất vẫn vượt ngưỡng. Ngược lại, đường hút ngắn, ít co thì có thể chấp nhận tốc độ gần mốc trên. Với rọ bơm, mốc cần kiểm là tốc độ tại tiết diện lòng ống ngay sau rọ, vì đó là nơi lưới và đĩa van gây cản trở cục bộ.

Bảng quy đổi lưu lượng sang đường kính

Bảng dưới tính đường kính trong cần thiết của rọ và đường hút tại tốc độ 1,5 m/s, là mốc dưới của khoảng 5–8 ft/s. Cột thứ ba là cỡ ống PVC Schedule 40 tương ứng, lấy theo bảng đường kính công bố của nhà sản xuất, để thấy rõ một điều: cỡ ống phải chọn theo đường kính trong, không theo đường kính ngoài.

Lưu lượng (m³/h) Đường kính trong cần thiết (mm) Cỡ ống PVC Sch 40 Đường kính trong thực (mm)
3 26,6 1 inch 26,1
5 34,3 1-1/4 inch 34,5
10 48,6 2 inch 52,0
20 68,7 3 inch 77,3
30 84,1 4 inch 101,5
50 108,6 5 inch 127,4
80 137,4 6 inch 153,2
150 188,1 8 inch 201,7

Cách tính: diện tích tiết diện bằng lưu lượng chia cho tốc độ sau khi đổi đơn vị, rồi suy ra đường kính từ diện tích. Bảng trên là bài viết tự tính. Với 50 m³/h, đường kính trong cần 108,6 mm, trong khi ống 4 inch Schedule 40 chỉ có lòng 101,5 mm — thiếu 7 mm. Đây là trường hợp hay bị bỏ qua nhất khi chọn theo cảm giác, vì 4 inch nghe có vẻ «to» nhưng lòng ống chỉ hơn 100 mm.

DN100, D100, φ110 và φ114 — bốn con số khác nhau

Bốn cách ghi này cùng xuất hiện trên nhãn rọ bơm và trên ống, nhưng không chỉ cùng một kích thước. DN100 là cỡ danh nghĩa theo tiêu chuẩn châu Âu, không phải kích thước đo được. Với ống PVC cỡ 4 inch theo hệ inch, đường kính ngoài là 114,3 mm. Với ống nhựa hệ mét bán ở Việt Nam, φ110 là đường kính ngoài 110 mm. Còn «D100» trên nhãn rọ thường là cỡ danh nghĩa ăn theo ống 4 inch, tức đường kính ngoài vào khoảng 114 mm.

Hệ quả là một chiếc rọ ghi D100 không có lòng 100 mm. Muốn biết lòng thật, phải đo hoặc hỏi đường kính trong. Và khi lắp rọ D100 vào ống PP φ110, cần bộ chuyển vì hai đường kính ngoài lệch nhau khoảng 4 mm; siết trực tiếp sẽ nứt cổ rọ hoặc hở ren. Đây là lý do nên chốt đường kính trong trước khi so báo giá, thay vì so theo tên cỡ.

Lưới lọc: khe hở, tổng diện tích thông và tổn thất áp

Lưới là bộ phận bị đánh giá sai nhiều nhất trên một chiếc rọ bơm nhựa PVC. Người mua thường chọn lưới dày để «lọc sạch hơn», trong khi lưới dày làm giảm diện tích thông, tăng tổn thất áp, hạ thấp áp suất hút và đẩy bơm tới gần ngưỡng xâm thực. Ba khái niệm cần tách rời: kích thước khe hở, tổng diện tích thông, và tổn thất áp khi lưới đã bị bịt một phần.

OAR là gì và vì sao 2:1 là mốc

OAR là tỷ số giữa tổng diện tích thông của lưới và diện tích lòng ống danh nghĩa. Tài liệu kỹ thuật của ngành lọc nêu cách đọc tỷ số này: OAR 100 % (tỷ số 1:1) cho diện tích thông bằng lòng ống khi lưới còn sạch, nhưng chỉ cần bị bịt một phần là lưu lượng tụt. OAR 200 % (tỷ số 2:1) vẫn cho đủ lưu lượng sau khi lưới đã bị bịt 50 %. Tỷ số cao hơn 2:1 thì phù hợp khi chất lỏng nhiều cặn hoặc độ nhớt cao.

Cùng tài liệu lưu ý một điểm dễ nhầm: OAR phải được tính theo đường kính danh nghĩa của ống, và phải nói rõ đang tính theo phương pháp nào. Với rọ bơm có ren, diện tích chuẩn là diện tích lòng ống danh nghĩa, không phải diện tích mặt cắt ngoài của thân rọ. Vì vậy một con số «OAR 2:1» chỉ có nghĩa khi biết nó tính trên cơ sở nào.

Hai lớp lưới cộng dồn làm OAR sụp

Khi hai lớp lọc đặt nối tiếp, diện tích thông hiệu dụng không cộng lại mà bị nhân theo phần trăm thông của từng lớp. Ví dụ trong tài liệu ngành: một tấm đục lỗ thông 50 % ghép với một lớp lưới thông 30 % cho tổng diện tích thông hiệu dụng chỉ còn 15 % — chứ không phải 80 % như cảm giác. Muốn đạt OAR 250 % với cấu hình đó, phải dùng thân rọ lớn hơn nhiều lần.

Đây là lý do các cụm rọ «hai lớp cho chắc» thường gây tụt áp mà người dùng không hiểu vì sao. Với rọ bơm, chỉ nên dùng một lớp lưới chính, cộng tối đa một tấm đỡ đục lỗ thưa có tỷ lệ thông cao. Nếu cần lọc mịn hơn, nên đặt bộ lọc tinh trên tuyến ống phía sau bơm, nơi áp suất dương và có thể vệ sinh định kỳ.

Khe hở chọn theo cái gì

Không có một con số khe hở chung cho mọi hệ thống, và cũng không nên chọn theo thói quen. Khe hở phải lớn hơn kích thước hạt mà bơm có thể đi qua mà không hỏng, và nhỏ hơn kích thước hạt gây tắc thiết bị phía sau. Hai mốc này lấy từ tài liệu của bơm và của thiết bị, không lấy từ nhãn rọ.

Với hệ thống nước tuần hoàn thông thường, cặn cần chặn là rác, xơ sợi và hạt cát; lưới quá mịn không giúp thêm mà chỉ tăng số lần vệ sinh. Với dung dịch hóa chất có cặn muối, khe hở cần lớn hơn kích thước tinh thể dự kiến, nếu không lưới sẽ bị bít kín bởi chính cặn kết tinh.

Độ ngập, mực nước thấp nhất và NPSH

Đặt một chiếc rọ bơm nhựa PVC quá nông so với mặt nước sẽ khiến bơm hút không khí, và không khí vào bơm gây ra hai hậu quả cùng lúc: mất mồi và xâm thực cục bộ. Độ ngập tối thiểu là thông số có công thức, không phải kinh nghiệm truyền miệng, và công thức đó tính theo đường kính miệng hút.

Công thức độ ngập tối thiểu

Theo ANSI/HI 9.8, độ ngập S là khoảng cách thẳng đứng từ mặt thoáng chất lỏng tới điểm vào ở miệng hút, và độ ngập tối thiểu được tính bằng S = D × (1 + 2,3 × F), trong đó F là số Froude tại miệng hút, tính bằng vận tốc tại miệng hút chia cho căn bậc hai của (g × D). Vận tốc lấy theo lưu lượng chia diện tích, và D là đường kính trong của miệng ống hút hoặc đường kính ngoài của loa hút.

Bảng dưới tính S tại vận tốc miệng hút 1,5 m/s cho các cỡ thường gặp. Đây là bài viết tự tính theo công thức trên; nếu vận tốc thực khác, phải tính lại vì S tăng theo căn bậc hai của vận tốc.

Đường kính miệng hút (mm) Số Froude F Độ ngập tối thiểu S (mm) S theo số lần đường kính
50 2,14 296 5,9 D
80 1,69 392 4,9 D
100 1,51 448 4,5 D
150 1,24 577 3,8 D
200 1,07 693 3,5 D
250 0,96 801 3,2 D

Điều đáng chú ý trong bảng: cỡ nhỏ cần độ ngập tính theo số lần đường kính lớn hơn cỡ to. Rọ 50 mm cần gần 6 lần đường kính, trong khi rọ 250 mm chỉ cần hơn 3 lần. Vì vậy không thể áp một quy tắc «ngập 3 lần đường kính» cho mọi cỡ.

S tính từ mặt nước tới tâm miệng hút, không phải tới đáy

Đây là chỗ hay bị tính sai khi thiết kế bể. S được đo từ mặt thoáng tới điểm vào của miệng hút, không đo tới đáy bể. Nghĩa là chiều sâu nước trong bể không phải là S, và đặt rọ sát đáy không làm tăng S. Với rọ bơm, điểm vào nằm ở phần trên của thân rọ, nên chiều sâu nước tính từ mặt nước tới đỉnh rọ là đại lượng cần so với S.

Mốc dùng để kiểm phải là mực nước thấp nhất trong chu kỳ vận hành, không phải mực nước bình thường. Nếu bể có chu kỳ bơm cạn tới mức thấp, độ ngập thiết kế phải tính ở mức đó. Trường hợp xấu nhất là bơm hút tới khi bể gần cạn: lúc đó vận tốc tại miệng hút tăng do tiết diện dòng chảy bị thu hẹp, và S theo công thức cũng tăng theo.

Tổn thất qua rọ ăn vào NPSH

Mọi tổn thất trên đường hút đều trừ vào NPSH khả dụng của bơm, và rọ bơm là điểm tổn thất cục bộ lớn nhất trong cụm đầu hút. Tài liệu ngành lọc nêu rằng phần lớn hệ thống bơm thiết kế ở vận tốc hợp lý cho phép khoảng 2 psi tổn thất qua lưới khi còn sạch, tức khoảng 1,41 m cột nước. Con số này nghe nhỏ, nhưng so với ngưỡng tổng tổn thất đường hút 0,6–0,9 m đã nêu ở trên thì riêng rọ đã vượt ngưỡng.

Hai con số này không mâu thuẫn vì khác phạm vi: 2 psi là mức cho phép của riêng một thiết bị lọc trong hệ thống đã tính đủ dự phòng, còn 0,6–0,9 m là mục tiêu cho toàn tuyến hút. Khi thiết kế một hệ mới, cách an toàn là lấy ngưỡng tổng làm mục tiêu và dành cho rọ phần nhỏ nhất có thể, bằng cách tăng diện tích thông thay vì chấp nhận tổn thất.

Khi lưới bị bịt một phần, tổn thất tăng và có thể tăng rất nhanh. Vì vậy kiểm tra định kỳ không chỉ để giữ lưu lượng mà còn để giữ NPSH. Một rọ bị bít 50 % vẫn cho đủ lưu lượng nếu OAR đạt 2:1, nhưng tổn thất lúc đó đã cao hơn nhiều so với lúc sạch, và biên NPSH bị ăn mòn từ từ mà không có dấu hiệu rõ ràng ngoài tiếng ồn và rung.

Giới hạn nhiệt độ và môi trường hóa chất

Nhựa nhiệt dẻo không có nhiệt độ chịu đựng cố định; nó có nhiệt độ làm việc tối đa theo vật liệu và theo tải. Với một chiếc rọ bơm nhựa PVC, nhiệt độ là giới hạn quyết định việc có phải chuyển sang cPVC hoặc PP hay không, và cũng là chỗ nhiều trang sản phẩm ghi sai nhiều nhất.

PVC 60 °C, cPVC 93 °C — và vì sao 180 °C là bất khả thi

Tài liệu kỹ thuật của nhà sản xuất ống nhựa ghi rõ: nhiệt độ làm việc tối đa của PVC là 60 °C, của cPVC là 93 °C. Đây là nhiệt độ của vật liệu, không phụ thuộc cỡ ống hay kiểu nối. Trên các trang sản phẩm trong nước đang lưu hành một con số khác: dải làm việc từ âm 10 °C tới 180 °C. Con số 180 °C vượt cả giới hạn của cPVC gần 90 °C, và không một loại nhựa nhiệt dẻo thông dụng nào dùng cho phụ kiện đường ống đạt tới mức đó.

Lý do cần nói rõ điểm này: người mua dựa vào 180 °C để chọn PVC cho đường nước nóng hoặc dung dịch ấm, rồi hỏng sau vài tuần. Khi nhiệt độ tăng, áp lực danh định giảm theo hệ số hiệu chỉnh, và ở gần nhiệt độ tối đa thì ngay cả việc gia công ren cũng phải bỏ, chuyển sang dán dung môi hoặc mặt bích. Đó là quy định của nhà sản xuất, không phải khuyến nghị.

Dung dịch PVC ở 23 °C PVC ở 60 °C
Axit axetic 25 % R R
Axit axetic 60 % R N
Axit axetic 85 % R N
Axit axetic băng R N
Axeton N N
Butyl axetat N N
Natri hypoclorit R N

Bảng trên trích từ bảng chịu hóa chất PVC của nhà sản xuất ống, với ba mức: R là chịu được, C là chịu kém hơn nhưng vẫn dùng được trong một số điều kiện, N là không chịu. Bảng là số liệu của nhà sản xuất, không phải khuyến nghị của bài viết, và chỉ dùng để loại trừ nhanh; trường hợp quan trọng phải thử trong điều kiện thực.

Ba nhóm hóa chất theo bảng IPEX

Nhóm thứ nhất là axit và kiềm loãng: PVC chịu tốt ở cả hai mốc nhiệt độ trong bảng, kể cả axit axetic 25 %. Nhóm thứ hai là những chất chịu ở nhiệt độ thường nhưng mất khả năng chịu khi lên 60 °C: axit axetic nồng độ từ 60 % trở lên, và natri hypoclorit. Nhóm thứ ba là dung môi: axeton và butyl axetat không chịu được ở cả hai mốc, và đây là nhóm không thể bù bằng cách tăng chiều dày hay đổi kiểu nối.

Cách đọc bảng này cho rọ bơm khác với cách đọc cho đường ống dẫn. Rọ bơm ngâm liên tục trong chất lỏng, nên thời gian tiếp xúc dài hơn nhiều so với ống chỉ dẫn dòng. Với nhóm thứ hai, một chi tiết ngâm liên tục ở 60 °C sẽ hỏng nhanh hơn một đoạn ống chỉ tiếp xúc gián đoạn, dù cùng số liệu trong bảng.

Nhiệt độ cao thì bỏ ren, không chỉ đổi vật liệu

Khi nhiệt độ làm việc tiến gần giới hạn của vật liệu, nhà sản xuất khuyến nghị thay nối ren bằng nối dán dung môi, và nếu cần tháo lắp thì dùng mặt bích hoặc khớp nối có gia cường. Lý do là ren tạo ứng suất tập trung tại chân ren, và ở nhiệt độ cao thì nhựa giảm độ bền đúng tại vị trí đã bị yếu nhất.

Với rọ bơm, điều này có nghĩa là phương án «nâng cấp» đúng không phải chỉ đổi thân từ PVC sang cPVC, mà phải đổi cả kiểu đầu nối. Một rọ cPVC có ren trong hệ thống nóng vẫn có thể nứt tại cổ ren trước khi thân hỏng. Nếu không tìm được rọ có mặt bích, phương án thay thế là dùng đoạn ống nối dán dung môi phía trên rọ và bắt đầu ren ở vị trí xa nguồn nhiệt.

Các kiểu hỏng thường gặp và cách kiểm tra

Hỏng một chiếc rọ bơm nhựa PVC gần như luôn biểu hiện thành một trong ba triệu chứng: bơm mất mồi sau khi dừng, lưu lượng giảm dần, hoặc bơm kêu và rung. Ba triệu chứng này ánh xạ khá rõ sang ba nhóm nguyên nhân, nên có thể chẩn đoán theo thứ tự trước khi tháo đường ống.

Rò ngược khi bơm dừng

Đây là triệu chứng phổ biến nhất và cũng hay bị quy sai cho bơm. Bốn nguyên nhân theo thứ tự thường gặp: mặt tựa của đĩa van bị kẹt hạt cặn, mặt tựa bị xước do cát mài, đĩa van bị biến dạng hoặc lão hóa, và rọ bị hở ở mối nối ren phía trên. Nguyên nhân thứ tư dễ bị bỏ qua nhất vì nó không nằm trong thân rọ: nếu mối ren nối rọ với ống bị hở, hệ thống mất mồi dù đĩa van còn kín.

Cách kiểm nhanh không cần tháo: đóng van trên tuyến đẩy, dừng bơm, rồi quan sát áp kế trên đường hút hoặc nghe tiếng nước chảy ngược. Nếu cột áp tụt nhanh, nguyên nhân nằm ở cụm đầu hút. Bước tiếp theo là kiểm mối ren trước khi tháo rọ, vì đây là việc ít công hơn.

Kẹt lá lật và kẹt đĩa bi

Lá lật kẹt theo kiểu mở không hết: đĩa chỉ mở một phần nên lưu lượng giảm nhưng hệ thống vẫn chạy, và người vận hành thường quy cho lưới bẩn. Dấu hiệu phân biệt là lưu lượng giảm nhưng chênh áp qua rọ không tăng tương ứng. Đĩa bi kẹt theo kiểu không đóng kín: bi bị cặn chèn ở mặt côn nên rò ngược dù lưu lượng vẫn đủ.

Với cả hai kiểu, nguyên nhân gốc thường là cặn có kích thước gần bằng khe hở lưới, lọt qua được nhưng đủ lớn để chèn cơ cấu. Cách xử lý không phải đổi sang loại đắt hơn mà là chỉnh khe hở lưới xuống dưới kích thước hạt gây kẹt, hoặc đổi kiểu đĩa nếu hạt cặn có hình dạng bất lợi cho mặt tựa phẳng.

Lưới rách

Lưới hiếm khi rách vì áp lực; nó rách vì hai lý do khác. Thứ nhất là mài mòn cơ học khi chất lỏng có cát: lưới mỏng bị mài từ ngoài vào và thủng ở vùng có vận tốc cao nhất, thường là phần đối diện cửa ra. Thứ hai là hư hỏng khi vệ sinh: dùng bàn chải sắt hoặc phun áp lực cao trực tiếp lên lưới nhựa làm bung mối liên kết giữa lưới và thân.

Kiểm tra bằng cách soi ngược lưới về phía có ánh sáng: lỗ thủng hoặc vùng thưa sợi sẽ hiện rõ. Nếu lưới chỉ bị bẩn, ngâm trong dung dịch phù hợp với vật liệu rồi rửa ngược chiều dòng, không cọ bằng vật cứng.

Ba mốc kiểm tra

Mốc thứ nhất là trước khi hạ cụm xuống bể: đo đường kính trong của rọ, đối chiếu với đường kính trong yêu cầu từ bảng quy đổi, và kiểm tra đĩa van đóng kín bằng cách đổ nước vào thân từ phía trên. Mốc thứ hai là sau tháng đầu vận hành: tháo kiểm để biết tốc độ bám cặn thực tế của hệ thống, vì tháng đầu thường là mốc bám nhanh nhất. Mốc thứ ba là trước mùa mực nước thấp nhất trong năm, vì độ ngập và tổn thất đều bất lợi nhất ở giai đoạn đó.

Ba mốc này đủ để phát hiện xu hướng. Nếu lần kiểm thứ hai cho thấy lưới bám cặn nhanh hơn dự kiến, xử lý đúng là tăng diện tích thông hoặc lắp thêm lọc thô phía trước, không phải tăng số lần vệ sinh.

Đọc tiếp

Phần vật liệu và hóa chất trong bài này chỉ nói tới giới hạn của nhựa dùng cho rọ bơm. Nhóm bài về bồn và bể chứa nhựa PP trình bày chi tiết hơn về chọn vật liệu theo môi trường: bồn nhựa PP là gì và tấm PP chịu hóa chất: ba nhóm hóa chất PP không chịu được. Với hệ thống cần bố trí phụ kiện trên thành bồn, bài bồn định lượng PP đi vào vị trí và giới hạn của từng loại phụ kiện.

Đường ống nối với rọ nên chọn cùng hệ vật liệu để tránh chuyển đổi ren: ống nhựa PP DN 110, ống nhựa PP DN 160 và ống nhựa PP DN 200. Với tuyến có van trên đường hút, xem van nhựa PP 110 mm. Khi cần bồn chứa đi kèm, tham khảo bể nhựa PP tròn.

Nguồn tham khảo

  1. Hydraulic Institute. Pump Fundamentals — Submergence, trích ANSI/HI 9.8 Rotodynamic Pumps for Pump Intake Design: định nghĩa độ ngập, số Froude và công thức S = D × (1 + 2,3 × F). datatool.pumps.org
  2. Fluid Controls Institute. Engineering Specification Guide (2021): tỷ số diện tích thông OAR, quan hệ 2:1 với mức bịt 50 %, tổn thất khoảng 2 psi qua lưới sạch, và cách cộng dồn diện tích thông của hai lớp lọc. fluidcontrolsinstitute.org
  3. PDH Online. Course M134 — Practical Considerations in Pump Suction Arrangements: giới hạn vận tốc đường hút 5–8 ft/s, tổn thất ma sát 2–3 ft cột chất lỏng, chiều dài đoạn thẳng trước bơm. pdhonline.com
  4. Spears Manufacturing. Pipe Technical — Dimensions and Pressure Ratings, PVC and CPVC: nhiệt độ làm việc tối đa PVC 60 °C và cPVC 93 °C, quy định giảm 50 % áp lực với ống có ren, đường kính ngoài và trong của ống Schedule 40. spearsmfg.com
  5. IPEX. Chemical Resistance Guide for PVC: bảng chịu hóa chất ở 23 °C và 60 °C với ba mức R, C, N. ipexna.com

Tags:

Categories:

Comments are closed