Nhà máy điện tử ở Việt Nam phần lớn là lắp ráp: dán SMT, hàn sóng, phủ keo bảo vệ, rửa bảng, đóng gói. Một số ít có thêm xưởng chế tạo bảng mạch. Nhìn từ ngoài, cả nhà máy chỉ có một ống khói; nhìn từ trong, khí thải sinh ra ở năm nhóm công đoạn khác nhau, và bốn trong năm nhóm đó không được dùng chung một tuyến ống gió. Bài viết này đi theo đúng thứ tự của một thiết kế xử lý khí thải ngành điện tử: khí sinh ra ở đâu, vì sao phải tách tuyến, từng tuyến xử lý bằng gì, phòng sạch khác gì nhà xưởng thường, và nghiệm thu bằng số liệu nào.
Điểm chính cần nắm
- Khí thải ngành điện tử chia theo công đoạn chứ không theo sản phẩm: khói hàn, dung môi, khí axit, khí kiềm, bụi và ozon. Bốn nhóm đầu cần bốn tuyến ống gió riêng.
- Gộp tuyến axit với tuyến kiềm sẽ sinh muối amoni kết tinh trong ống gió và trên cánh quạt: tắc ống, lệch cân bằng, ăn mòn thiết bị.
- Gộp tuyến dung môi với tuyến axit làm hỏng lớp than hoạt tính và tăng nguy cơ cháy trong khoang hấp phụ.
- QCVN 19:2024 định nghĩa TVOC bằng đúng sáu cấu tử; IPA, axeton và MEK không nằm trong danh sách đó.
- QCVN 19:2024 có dòng riêng cho thiết bị xử lý bề mặt, gồm cả thiết bị khắc axit, trong sản xuất chất bán dẫn: flo 3 mg/Nm³ ở Cột A và Cột B, 4 mg/Nm³ ở Cột C.
Tác giả: Bofandeng · Kiểm duyệt kỹ thuật: Bộ phận Kỹ thuật Xicheng Việt Nam
Khí thải ngành điện tử gồm những gì: năm nhóm theo công đoạn
Nhóm khí phụ thuộc vào công đoạn, không phụ thuộc vào loại sản phẩm. Một nhà máy lắp ráp điện thoại và một nhà máy làm bảng mạch đều có tuyến dung môi, nhưng nhà máy làm bảng mạch có thêm tuyến axit rất lớn mà nhà máy lắp ráp không có. Bảng dưới đây là bảng phân loại dùng khi lập hồ sơ và khi vẽ sơ đồ nguyên lý hệ thống.
| Nhóm | Công đoạn sinh ra | Chất ô nhiễm chính | Dạng tồn tại | Hướng xử lý |
|---|---|---|---|---|
| Khói hàn | Reflow, hàn sóng, hàn tay | Nhựa thông, axit hữu cơ, andehit, hạt mịn, chì nếu dùng hợp kim có chì | Hạt dưới 1 µm lẫn hơi dính | Lọc thô, lọc tinh, than hoạt tính |
| Dung môi | Phủ keo bảo vệ, rửa bảng, in lụa, sấy | IPA, axeton, toluen, xylen, MEK | Hơi | Than hoạt tính hoặc đốt |
| Khí axit | Khắc axit, mạ, hoạt hóa bề mặt | HCl, H₂SO₄, HNO₃, HF | Khí và sương | Tháp rửa kiềm |
| Khí kiềm | Khắc bằng amoniac, tẩy dầu mỡ | NH₃ | Khí tan mạnh trong nước | Tháp rửa axit |
| Bụi và khí phụ | Cắt laser, đánh bóng, xử lý plasma | Bụi mịn, ozon | Hạt và khí | Lọc bụi, xử lý ozon |
Khói hàn sinh ra ở mọi điểm có nhựa thông bị gia nhiệt: reflow, hàn sóng, hàn tay, sửa bo. Ở nhiệt độ hàn, chất trợ hàn bay hơi rồi ngưng lại thành hạt dưới micromet. Hạt này dính, bám vào thành ống và vào vách thiết bị, và mang theo cả thành phần hoạt tính của chất trợ hàn. Đây là lý do khói hàn không xử lý được bằng một lớp vải lọc thông thường: vải bắt được hạt bụi khô, còn hạt dính làm bít bề mặt vải trong vài tuần.
Dung môi sinh ra ở công đoạn phủ keo bảo vệ, rửa bảng sau khi hàn, in lụa và sấy. Đây là nhóm có lưu lượng lớn nhưng nồng độ thấp và thay đổi theo ca, vì nhà máy không chạy phủ keo liên tục. Chính tính không liên tục này quyết định chọn than hoạt tính hay chọn đốt.
Khí axit và khí kiềm chỉ có ở nhà máy có công đoạn hóa học: khắc axit, khắc bằng amoniac, mạ, hoạt hóa bề mặt. Đây là nhóm nguy hiểm nhất trong năm nhóm vì nồng độ cao, vì ăn mòn thiết bị, và vì hai nhóm này kỵ nhau. Bụi và ozon sinh ra ở cắt laser, đánh bóng và xử lý plasma; lượng nhỏ nhưng không được bỏ qua vì ozon là khí oxy hóa mạnh và có ngưỡng mùi rất thấp.
Bốn tuyến ống gió không được gộp: ba cơ chế hỏng
Trong xử lý khí thải ngành điện tử, việc gộp tuyến hầu như luôn được biện minh bằng tiết kiệm đường ống và tiết kiệm một cái quạt. Ba cơ chế dưới đây là cái giá phải trả, và cả ba đều không xuất hiện trong bản vẽ.
Muối amoni kết tinh trong ống
Khí axit gặp khí kiềm trong cùng một dòng sẽ tạo muối amoni. Ở dạng khô, các muối này là chất rắn kết tinh bám thành lớp cứng trên thành ống, trên cánh quạt và trên béc phun. Lớp bám làm giảm tiết diện ống, tăng tổn thất áp, và làm lệch cân bằng quạt theo thời gian. Triệu chứng điển hình là lưu lượng hút tụt dần trong vài tháng mà không ai sờ vào cái gì. Tệ hơn, khi lớp muối hút ẩm trở lại vào mùa mưa, nó chảy thành dung dịch axit loãng và ăn mòn đúng chỗ nó vừa bám.
Than hoạt tính bị axit chiếm chỗ
Than hoạt tính hấp phụ tốt nhất ở bề mặt có tính kiềm nhẹ hoặc trung tính. Khi dòng khí mang theo hơi axit đi vào khoang than, axit bị giữ lại ở các mao quản trước, chiếm chỗ của dung môi cần hấp phụ. Kết quả là tuổi thọ lớp than ngắn hơn thiết kế rất nhiều, và hiện tượng này không thể phát hiện bằng cách nhìn. Nếu dòng khí còn mang theo hơi ẩm, axit hấp phụ còn tạo điều kiện ăn mòn vỏ thiết bị từ bên trong.
Dung môi và nguồn nhiệt trong cùng một khoang
Dung môi hữu cơ ở nồng độ đủ cao là chất cháy. Khi tuyến dung môi bị gộp với tuyến khí nóng hoặc tuyến có hạt kim loại nóng, nguy cơ cháy trong khoang hấp phụ tăng lên rõ rệt, và một đám cháy trong lớp than khó dập vì than âm ỉ từ bên trong. Vì vậy tuyến dung môi phải có tiếp địa, chống tĩnh điện, và thiết bị chặn lửa ở đầu vào, bất kể nó có được gộp với tuyến khác hay không.
Khi nào thật sự được gộp
Vẫn có trường hợp gộp đúng: các tuyến cùng bản chất hóa học và cùng tương thích vật liệu. Hai điểm hàn sóng đặt cạnh nhau dùng chung một tuyến khói hàn là hợp lý, miễn mỗi điểm vẫn có chụp hút riêng và vẫn có cửa lấy mẫu trên nhánh của mình. Ngược lại, tuyến khắc axit và tuyến khắc amoniac không bao giờ nên gộp, dù cả hai cùng nằm trong một xưởng nhỏ, vì đây đúng là cặp sinh muối amoni.
Khói hàn SMT và hàn sóng: hạt dưới micromet và nhựa thông
Khói hàn không phải bụi. Đó là hỗn hợp hạt lỏng hoặc bán lỏng rất mịn, sinh ra khi chất trợ hàn bay hơi rồi ngưng tụ, cộng với hơi và khí phân hủy từ nhựa thông. Kích thước hạt quyết định thiết bị bắt được, còn tính dính quyết định thiết bị sống được bao lâu.
Vì sao vải lọc thông thường thất bại
Vải lọc bắt hạt theo ba cơ chế: chắn, va chạm và khuếch tán. Với hạt dưới micromet, cơ chế chính là khuếch tán, và hiệu quả chỉ đạt khi vải đủ kín. Nhưng vải càng kín thì càng nhanh bị bít bởi hạt dính, và khi bị bít thì tổn thất áp tăng, lưu lượng hút giảm, khói thoát ra ngoài chụp hút. Đây là vòng luẩn quẩn mà nhiều hệ thống nhỏ mắc phải: thay vải liên tục mà khói vẫn còn.
Ba tầng hợp lý cho tuyến khói hàn
Cấu hình thường dùng gồm ba tầng. Tầng một là lọc thô để giữ hạt lớn và giọt chất trợ hàn, có thể tháo rửa. Tầng hai là lọc tinh hoặc thiết bị tách bằng điện để bắt hạt dưới micromet. Tầng ba là than hoạt tính để giữ phần hơi và mùi còn lại. Với tuyến có lưu lượng lớn, tháp rửa ướt có thể thay cho tầng một và tầng hai, nhưng khi đó phải xử lý nước tuần hoàn vì nước sẽ chứa chất trợ hàn và kim loại.
Hàn có chì và hàn không chì
Hợp kim hàn không chì có nhiệt độ nóng chảy cao hơn, nên chất trợ hàn bị phân hủy nhiều hơn và lượng khói tính trên mỗi mối hàn cũng cao hơn. Về mặt pháp lý, chì trong vật liệu điện tử bị hạn chế bởi quy định của Liên minh châu Âu và được các nhà máy xuất khẩu áp dụng theo hợp đồng, nên phần lớn dây chuyền hiện nay dùng hợp kim không chì. Tuy vậy, dây chuyền cũ hoặc dây chuyền sửa chữa vẫn có thể còn hàn có chì, và khi đó tuyến khói hàn phải được đánh giá theo hướng kim loại nặng chứ không chỉ theo mùi.
Dung môi từ phủ keo, rửa và in: hấp phụ hay đốt
Chọn giữa than hoạt tính và đốt không phải chọn theo sở thích mà theo hai thông số: nồng độ dung môi trong khí và tính liên tục của tải. Chọn sai thì hệ thống vẫn chạy nhưng chi phí vận hành sai một bậc.
Khi nào chọn than hoạt tính
Than hoạt tính hợp với dòng khí có nồng độ dung môi thấp, lưu lượng lớn, và tải không liên tục. Nhà máy chỉ phủ keo một ca, hoặc chỉ rửa bảng vài giờ mỗi ngày, thuộc nhóm này. Ưu điểm là vốn đầu tư thấp, vận hành đơn giản, và có thể thu hồi dung môi nếu cần. Nhược điểm là than phải thay hoặc hoàn nguyên định kỳ, và độ ẩm cao làm giảm mạnh dung lượng làm việc vì nước cạnh tranh chỗ hấp phụ với dung môi.
Khi nào chọn đốt
Đốt hợp với dòng khí có nồng độ dung môi cao và tải liên tục, đặc biệt khi hỗn hợp dung môi phức tạp và khó hoàn nguyên than. Đốt xúc tác dùng nhiệt độ thấp hơn đốt nhiệt, nhưng xúc tác bị ngộ độc bởi các hợp chất chứa lưu huỳnh, halogen hoặc kim loại, nên phải biết thành phần khí trước khi chọn. Với dòng khí có nồng độ rất thấp, đốt không tự duy trì được và phải đốt kèm nhiên liệu, khi đó chi phí vận hành vượt xa than hoạt tính.
Hai chi tiết dễ bỏ sót
Thứ nhất là hỗn hợp dung môi. Than hoạt tính hấp phụ các cấu tử mạnh trước và yếu sau, nên khi dòng khí có cả toluen và IPA, lớp than có thể đã bão hòa một cấu tử trong khi cấu tử kia vẫn đi qua. Thứ hai là nhiệt độ khí vào: khí ẩm và nóng làm giảm dung lượng hấp phụ, còn khí quá nóng thì không được đưa thẳng vào khoang than có nguy cơ cháy.
Khí axit và kiềm từ xử lý bề mặt: khắc axit, khắc amoniac và florua
Đây là nhóm mà QCVN 19:2024 nói rõ nhất và cũng là nhóm ít bài viết tiếng Việt nhắc nhất. Quy chuẩn có một dòng riêng cho thiết bị xử lý bề mặt, bao gồm cả thiết bị ngưng tụ và thiết bị khắc axit, trong sản xuất sản phẩm kim loại và chất bán dẫn. Với thông số flo và hợp chất flo tính theo florua, mức giới hạn là 3 mg/Nm³ ở Cột A và Cột B, và 4 mg/Nm³ ở Cột C.
Khắc axit: ba axit, ba yêu cầu khác nhau
Khắc bằng HCl và H₂SO₄ tạo khí và sương axit, xử lý bằng tháp rửa kiềm. Khắc bằng HNO₃ tạo thêm NOx, và NOx thì không xử lý được bằng cách nâng pH: phải oxy hóa NO thành NO₂ trước, hoặc dùng dung dịch khử. Ba axit này có thể dùng chung một tháp rửa kiềm nếu lưu lượng ổn định, nhưng khi có HNO₃ thì phải tính thêm bước cho NOx và phải kiểm tra lại vật liệu vì tính oxy hóa cao hơn hẳn.
Khắc amoniac và lý do phải tách tuyến
Một số quy trình khắc đồng dùng amoniac hoặc dung dịch amoni, sinh ra NH₃. NH₃ tan rất mạnh trong nước nên tháp rửa axit loãng hấp thụ rất tốt, và đây là trường hợp hiệu suất cao nhất trong cả năm nhóm khí. Nhưng chính vì tan mạnh, NH₃ thoát ra từ bể rất dễ bị hút sang tuyến bên cạnh nếu hai tuyến dùng chung ống góp, và đó là nguồn muối amoni mô tả ở phần trên.
Florua: chọn vật liệu trước khi chọn tháp
HF là axit yếu nhưng ăn mòn vật liệu chứa silica, vì vậy tháp composite gia cường sợi thủy tinh không phù hợp cho dòng có florua: sợi thủy tinh bị tấn công và độ bền cơ học giảm dần từ bên trong. Với dòng chứa HF, nhựa nhiệt dẻo như PP, PE hoặc PVDF là lựa chọn an toàn hơn, và mối hàn phải được kiểm tra kỹ vì đây là điểm yếu quen thuộc. Cách chọn tấm nhựa theo môi trường hóa chất được trình bày trong bài tấm PP chịu hóa chất.
Phòng sạch: gió thải và gió tuần hoàn là hai hệ khác nhau
Phòng sạch của nhà máy điện tử tuần hoàn phần lớn không khí để giữ chi phí năng lượng trong tầm kiểm soát. Nhưng khí thải công đoạn thì không được tuần hoàn. Nhầm hai hệ này là lỗi thiết kế phổ biến và hậu quả không nằm ở ống khói mà nằm ở tỷ lệ lỗi sản phẩm.
Vì sao không tuần hoàn khí có dung môi
Bộ lọc HEPA trong phòng sạch giữ hạt, không giữ hơi. Nếu khí có dung môi được đưa trở lại phòng, nồng độ dung môi tích tụ dần trong không gian kín, và dung môi hấp phụ lên bề mặt sản phẩm đang chờ lắp. Với linh kiện quang học hoặc bo mạch có tiếp điểm, một lớp hữu cơ mỏng đủ để gây lỗi tiếp xúc hoặc lỗi phủ keo. Vì vậy khí từ công đoạn có dung môi phải thải ra ngoài, không quay lại phòng.
Bù gió và thứ tự đặt cửa lấy gió
Khí thải ra bao nhiêu thì phải bù vào bấy nhiêu, cộng thêm phần rò rỉ để giữ chênh áp. Cửa lấy gió tươi phải đặt xa ống thải, và phải tính đến hướng gió chủ đạo của khu vực chứ không chỉ khoảng cách trên bản vẽ. Trên cùng một mái nhà, ống thải của tuyến axit đặt cạnh cửa lấy gió sẽ đưa axit trở lại phòng sạch, và triệu chứng là ăn mòn linh kiện chứ không phải mùi.
Thu hồi nhiệt và rủi ro nhiễm chéo
Hệ thống bù gió lớn thường được lắp bộ thu hồi nhiệt để giảm tải điều hòa. Với bộ thu hồi kiểu bánh xe, dòng khí thải và dòng khí cấp đi qua cùng một rôto, nên một phần khí thải bị mang sang khí cấp. Với khí thải có axit hoặc dung môi, đây là đường nhiễm chéo trực tiếp vào phòng sạch. Kiểu thu hồi dùng dàn ống có vách ngăn tránh được rủi ro này, đổi lại hiệu suất thấp hơn.
Nghiệm thu: đo ở đâu, đo bằng gì, và ba lỗi hay gặp
Ba lỗi dưới đây không phải lỗi thiết bị mà là lỗi hồ sơ, và cả ba đều làm một hệ thống đạt yêu cầu trở thành không chứng minh được.
Đo trên ống gộp thay vì trên từng tuyến
Nếu bốn tuyến nhập chung trước điểm đo, con số ở đầu ra không cho biết tuyến nào gây ra vượt ngưỡng. Khi cơ quan kiểm tra hỏi, chủ cơ sở không có dữ liệu để trả lời, và việc khắc phục khi đó là đoán. Điểm lấy mẫu nên đặt trên nhánh của từng tuyến trước khi nhập chung, và đặt trên ống đứng cách điểm gây nhiễu phía trước ít nhất bốn lần đường kính.
Báo cáo TVOC mà không bao gồm dung môi chính
QCVN 19:2024 định nghĩa hợp chất hữu cơ dễ bay hơi tính theo TVOC bằng đúng sáu cấu tử: benzen, toluen, etylbenzen, xylen, etyl axetat và butyl axetat. IPA, axeton và MEK không nằm trong danh sách đó, dù đây chính là những dung môi dùng nhiều nhất trong phủ keo và rửa bảng. Vì vậy một báo cáo ghi TVOC đạt chưa chắc đã bao gồm phần lớn tải dung môi của dây chuyền. Muốn biết thực tế, phải đo riêng các cấu tử ngoài danh sách bằng phương pháp sắc ký.
Hút đủ lưu lượng nhưng chụp hút sai kiểu
Lưu lượng danh nghĩa trên nhãn quạt không chứng minh khí đã vào tháp. Với bể khắc đặt trong phòng sạch có gió ngang từ dàn lạnh, khí thoát lên khỏi mặt bể bị thổi lệch trước khi tới miệng chụp hút. Kiểm tra bằng cách đo vận tốc tại mặt bể trong điều kiện vận hành thật, không phải khi đã tắt điều hòa.
Đọc tiếp
Phần tính lưu lượng hút và chọn quạt theo điểm làm việc nằm trong bài quạt hút tháp xử lý khí thải. Cách đọc đúng cột và đúng dòng thiết bị của quy chuẩn nằm trong bài quy chuẩn khí thải công nghiệp. Với tuyến khí kiềm, xem tháp xử lý khí NH3. Với tuyến khí axit mạnh, xem tháp xử lý khí thải SO2. Nền tảng thiết bị nằm ở tháp xử lý khí thải là gì và tháp xử lý khí thải PP. Tháp dùng cho tuyến axit là tháp xử lý khí thải PP và scrubber tháp xử lý khí thải bằng nhựa PP; quạt theo điểm làm việc là quạt ly tâm bằng nhựa PP; vật liệu thân tháp là tấm nhựa PP. Với nhà máy có công đoạn mạ bên cạnh, xem thêm xử lý khí thải ngành xi mạ.
Nguồn tham khảo
- Bộ Nông nghiệp và Môi trường — bản ký số QCVN 19:2024/BTNMT: Bảng 1 dòng 7 (flo) có nhóm thiết bị xử lý bề mặt, gồm ngưng tụ và khắc axit, trong sản xuất kim loại và chất bán dẫn; Bảng 1 dòng 9 định nghĩa TVOC bằng sáu cấu tử
- Công báo Chính phủ — Thông tư số 45/2024/TT-BTNMT ban hành QCVN 19:2024/BTNMT
- U.S. EPA — Section 6, Chapter 2: Wet Scrubbers for Acid Gas, Air Pollution Control Technology Fact Sheet
- U.S. EPA — Air Emissions Factors and Quantification
- Xicheng Việt Nam — Quy chuẩn khí thải công nghiệp: đọc cột nào, bảng nào, mốc nào
- Xicheng Việt Nam — Tháp xử lý khí thải là gì: cấu tạo, thông số và cách tính

Comments are closed